Toltekowie to lud, którego stolica, Tula, była najważniejszym miastem środkowego Meksyku mniej więcej w latach 900–1150. Znamy ich z dwóch bardzo różnych źródeł: z wykopalisk archeologicznych w Tuli i z przekazów Azteków, którzy wieki po zniknięciu Tolteków sławili ich jako swoje wzory i przodków. Oba te obrazy pokrywają się tylko częściowo – dlatego w opowieści o Toltekach zawsze trzeba odróżniać to, co wykopano, od tego, co opowiedziano.
Tula, miejsce trzcin
Źródła azteckie nazywają stolicę Tolteków Tollan, co w języku nahuatl znaczy „miejsce trzcin”; jej pełna nazwa, Tollan Xicocotitlan, znaczy mniej więcej „miejsce trzcin przy wzgórzu os”. Pozostałości miasta leżą przy dzisiejszym miasteczku Tula de Allende w meksykańskim stanie Hidalgo, około 75 kilometrów na północ od miasta Meksyk, na wysokości około 2000 metrów.
Miasto powstało około 650 roku, w czasie gdy wielka metropolia Teotihuacán chyliła się już ku upadkowi, i przejęło wiele jej tradycji. Pierwsze centrum, które archeolodzy nazywają dziś Tula Chico („Mała Tula”), zostało spalone i opuszczone pod koniec IX wieku, a około półtora kilometra dalej na południe wzniesiono nowe centrum ceremonialne – Tula Grande. Rozkwit miasta przypada mniej więcej na lata 900–1150. Według nowszych szacunków Tula zajmowała wtedy około 14 kilometrów kwadratowych i liczyła do 60 000 mieszkańców, starsze szacunki mówią zaś o 30 000–40 000. Było to zapewne największe miasto środkowego Meksyku w swoich czasach, choć znacznie mniejsze od dawnego Teotihuacánu i późniejszego azteckiego Tenochtitlanu.
Gospodarka opierała się na rolnictwie z nawadnianiem i na rzemiośle, przede wszystkim na obróbce obsydianu – szkła wulkanicznego, z którego wyrabiano ostrza i narzędzia. Tula była ważnym ośrodkiem handlu zielonkawym obsydianem z kopalń koło Pachuki, a w mieście znaleziono też obsydian z Ucareo w Michoacánie, turkus pochodzący prawdopodobnie z obszaru dzisiejszego Nowego Meksyku, ceramikę polichromowaną z Nikaragui lub Kostaryki oraz charakterystyczną błyszczącą ceramikę typu plumbate z wybrzeża Pacyfiku w Gwatemali i Chiapas, uważaną za jeden ze znaków obecności Tolteków.
Atlanty i Tula Grande
Sercem miasta był wielki plac Tula Grande, wokół którego rozmieszczono główne budowle: piramidy B i C, Spalony Pałac (Palacio Quemado), dwa boiska do rytualnej gry w piłkę i niską platformę, tzompantliPodest, na którym wystawiano czaszki ofiar. Ten w Tuli zbadał archeolog Eduardo Matos Moctezuma w latach 1968–1970, kiedy znaleziono w nim także szczątki ludzkich czaszek.. Największa z piramid, Piramida C, jest dziś w złym stanie, dlatego najbardziej znaną budowlą Tuli jest mniejsza Piramida B, poświęcona bogu TlahuizcalpantecuhtliemuBóg gwiazdy porannej, czyli planety Wenus, gdy pojawia się przed świtem. W podaniach jest związany z Quetzalcoatlem., panu gwiazdy porannej.
Na szczycie Piramidy B stoją dziś słynne atlanty z Tuli – cztery bazaltowe kolumny w kształcie wojowników, wysokie na około cztery i pół metra, które niegdyś podtrzymywały dach świątyni. Każda składa się z czterech części połączonych na czop, a wojownicy noszą na głowie pióropusz, napierśnik w kształcie motyla, dysk na plecach i trzymają w dłoni atlatlMiotacz oszczepów: drewniany uchwyt z hakiem na końcu, który wydłuża ramię i nadaje pociskowi znacznie większą prędkość i zasięg.. Przed piramidą znajdował się przedsionek z rzędami kolumn, a ściany samej piramidy pokrywały reliefy z jaguarami i kojotami w pochodzie oraz orłami i sępami pożerającymi ludzkie serca.
Atlantów nie znaleziono na ich miejscu. W 1941 roku, w drugim sezonie wykopalisk, archeolog Jorge R. Acosta natrafił w wykopie sondażowym po północnej stronie piramidy na ich rozrzucone części: trzy postacie udało się złożyć w całości, a z czwartej odnaleziono tylko fragment. Części najpierw ustawiono tymczasowo na placu, a na szczyt piramidy wróciły w 1960 roku, gdy zakończyły się dwudziestoletnie badania Acosty w Tuli.
Północną stronę Piramidy B zamyka Coatepantli, „mur węży”, ozdobiony reliefami węży pożerających ludzkie szkielety. Obok piramidy stoi też Spalony Pałac, nazwany tak od śladów pożaru: jego sale z kolumnami miały ławy zdobione reliefami z pochodami wojowników i dostojników, a znaleziono w nich także rzeźby typu chac moolPółleżąca postać wsparta na łokciach, z głową zwróconą w bok i naczyniem lub płytą na brzuchu, prawdopodobnie na dary. Takie rzeźby występują zarówno w Tuli, jak i w Chichén Itzá, a później także u Azteków.. Podczas prac w latach 90. XX wieku pod posadzką jednej z sal odkryto rytualne depozyty z dyskami z pirytu, z których niektóre zdobiła mozaika z turkusu, a w tym samym okresie znaleziono też tak zwany pancerz z Tuli, wykonany z płytek muszli.
Quetzalcoatl, Tezcatlipoca i upadek Tuli
To, co wiemy o władcach Tuli, pochodzi niemal wyłącznie z azteckich i kolonialnych zapisów powstałych wieki później, takich jak Kodeks Florencki fray Bernardina de Sahagúna i Roczniki z Cuauhtitlan. Według tych przekazów ojcem pierwszego wielkiego władcy był wódz Czyczymeków Mixcoatl, a jego syn, Ce Acatl Topiltzin Quetzalcoatl – nazwany od roku urodzenia, „1-Trzcina”, i od boga Pierzastego Węża – został kapłanem i władcą Tuli, zapamiętanym jako mądry i pobożny król, za którego rozkwitło rzemiosło.
Najbardziej znana opowieść mówi o jego konflikcie z Tezcatlipoką, mrocznym bogiem czarnoksiężnikiem. Według podania Tezcatlipoca podstępem nakłonił Quetzalcoatla, by upił się pulqueNapój alkoholowy ze sfermentowanego soku agawy, który w Mezoameryce pito według ścisłych reguł i podczas obrzędów. i złamał kapłański ślub; zawstydzony władca opuścił Tulę i odszedł na wschód, ku wybrzeżu morza. Według jednej wersji, zapisanej w Rocznikach z Cuauhtitlan, spalił się tam sam, a jego serce wzniosło się do nieba i stało się gwiazdą poranną – co łączy go z bogiem, któremu poświęcona jest Piramida B. Według innej odpłynął na tratwie z węży, obiecując, że kiedyś powróci.
Za ostatniego władcę Tuli podania uważają Huemaka, za którego panowania miasto dotknęły głód, wewnętrzne waśnie i napór ludów czyczymeckich z północy; Toltekowie, według tych opowieści, rozproszyli się na wszystkie strony, a sam Huemac zbiegł do Chapultepec. Daty, które źródła podają dla tych wydarzeń, różnią się między sobą niemal o całe stulecie, a wielu badaczy uważa, że historia i mit splatają się w tych opowieściach nierozerwalnie.
Archeologia potwierdza, że koniec był gwałtowny: gdzieś między 1150 a 1200 rokiem większą część miasta spalono i opuszczono, monumentalne budowle splądrowano, a wiele rzeźb rozbito i zakopano w kopcach piramid – wśród nich także atlanty. Tula nigdy jednak nie opustoszała całkowicie; później zasiedlili ją ponownie ludzie kultury azteckiej, którzy przekopywali ruiny w poszukiwaniu rzeźb i zakopanych darów.
Toltekowie oczami Azteków
Dla Azteków, którzy założyli swoją stolicę Tenochtitlan niemal dwa wieki po upadku Tuli, Toltekowie byli ucieleśnieniem cywilizacji. Słowo toltecatl w języku nahuatl znaczyło „artysta, zręczny mistrz”, a toltecayotl – „tolteckość” – sztukę, wiedzę i życie miejskie w ogóle, w przeciwieństwie do „czyczymeckiego” trybu życia koczowników z północy. Toltekom przypisywano wynalezienie kalendarza, medycyny i wielu rzemiosł.
Toltecki rodowód był też źródłem politycznej prawomocności. Pierwszego władcę azteckiego, Acamapichtliego, według podania wybrano właśnie dlatego, że po matce wywodził się ze szlacheckiego rodu Culhuacanu, miasta uważanego za spadkobiercę Tolteków, a podobnym pochodzeniem chlubili się władcy innych miast Mezoameryki. Dlatego badacze ostrzegają dziś, że obraz Tolteków jako wielkiego imperium mówi zapewne więcej o potrzebach Azteków niż o prawdziwej Tuli, której wpływy, według niektórych szacunków, były skromniejsze – bliższe królestwu niż imperium.
Tula i Chichén Itzá
Gdy francuski badacz Désiré Charnay w latach 80. XIX wieku po raz pierwszy kopał w Tuli, zdumiało go jej podobieństwo do miasta Majów Chichén Itzá na Jukatanie, odległego o ponad tysiąc kilometrów: i tam są kolumny w kształcie wojowników i pierzastych węży, pochody jaguarów i orłów, chac moole i podest na czaszki. Charnay uznał, że Toltekowie podbili Chichén Itzá, a tę myśl wspierało także majańskie podanie o Kukulkanie – „Pierzastym Wężu” – który przybył z zachodu.
Dzisiejsza nauka jest znacznie ostrożniejsza. Niektórzy badacze nadal widzą w Chichén Itzá ślad obecności Tolteków, inni sądzą, że oba miasta należały do szerszej sieci handlu i wspólnego kultu Pierzastego Węża, a nowsze datowania pokazują, że niektóre budowle w „tolteckim” stylu w Chichén Itzá są starsze od rozkwitu Tuli, więc wpływ mógł też biec w przeciwnym kierunku. Jednoznacznej odpowiedzi na razie nie ma.
Między historią a mitem
Ruiny koło Tuli opisał już w 1873 roku meksykański geograf Antonio García Cubas, a pierwsze wykopaliska przeprowadził Charnay. Mimo to długo sądzono, że Tollan z azteckich opowieści to w rzeczywistości Teotihuacán. Przełom nastąpił w 1941 roku, gdy historyk Wigberto Jiménez Moreno na okrągłym stole Meksykańskiego Towarzystwa Antropologicznego wykazał na podstawie źródeł historycznych, że Tollan to właśnie Tula w Hidalgo – w tym samym roku, w którym Acosta odnalazł atlanty. Acosta pracował w Tuli do 1960 roku, a badania kontynuowali potem Eduardo Matos Moctezuma, Alba Guadalupe Mastache, Robert H. Cobean i inni.
Do dziś historycy nie są zgodni, na ile można ufać azteckim opowieściom o Toltekach. Jedni, jak Nigel Davies i H. B. Nicholson, uważali, że przy starannym porównaniu można wydobyć z nich historyczny rdzeń; inni, jak Susan Gillespie i Michel Graulich, widzą w nich przede wszystkim mityczny obraz przeszłości, który Aztekowie ukształtowali na własne potrzeby. Nie ulega wątpliwości jedynie sama Tula – wielkie miasto, którego budowniczowie, kamienni wojownicy i kult Pierzastego Węża odcisnęli głębokie piętno na sztuce i wierzeniach Mezoameryki aż do przybycia Hiszpanów.
