Người Toltec là dân tộc có kinh đô Tula, thành phố quan trọng nhất miền trung Mexico vào khoảng giữa năm 900 và 1150. Chúng ta biết về họ từ hai nguồn rất khác nhau: từ các cuộc khai quật khảo cổ ở Tula và từ truyền thuyết của người Aztec, những người mà nhiều thế kỷ sau khi người Toltec biến mất đã tôn vinh họ như hình mẫu và tổ tiên của mình. Hai bức tranh ấy chỉ trùng khớp một phần – vì thế, trong câu chuyện về người Toltec, luôn cần phân biệt những gì được đào lên với những gì được kể lại.
Tula, nơi của lau sậy
Các nguồn Aztec gọi kinh đô Toltec là Tollan, có nghĩa là “nơi của lau sậy” trong tiếng Nahuatl; tên đầy đủ của nó, Tollan Xicocotitlan, có nghĩa đại khái là “nơi của lau sậy bên ngọn đồi ong vò vẽ”. Di tích thành phố nằm gần thị trấn Tula de Allende ngày nay thuộc bang Hidalgo của Mexico, cách Thành phố Mexico khoảng 75 kilômét về phía bắc, ở độ cao khoảng 2.000 mét.
Thành phố hình thành khoảng năm 650, vào lúc đại đô thị Teotihuacan đã bắt đầu suy tàn, và thừa hưởng nhiều truyền thống của nó. Trung tâm đầu tiên, mà ngày nay các nhà khảo cổ gọi là Tula Chico (“Tula Nhỏ”), bị đốt cháy và bỏ hoang vào cuối thế kỷ IX, và một trung tâm nghi lễ mới, Tula Grande, được xây dựng cách đó khoảng một cây số rưỡi về phía nam. Thành phố ở thời cực thịnh trong khoảng từ năm 900 đến 1150. Theo những ước tính gần đây, Tula khi đó rộng khoảng 14 kilômét vuông và có tới 60.000 cư dân, trong khi các ước tính cũ hơn nói đến 30.000 đến 40.000. Có lẽ đây là thành phố lớn nhất miền trung Mexico thời bấy giờ, dù nhỏ hơn đáng kể so với Teotihuacan trước đó và Tenochtitlan của người Aztec về sau.
Nền kinh tế dựa trên nông nghiệp có tưới tiêu và thủ công nghiệp, trên hết là chế tác đá vỏ chai – thủy tinh núi lửa dùng để làm lưỡi dao và công cụ. Tula là một trung tâm quan trọng của việc buôn bán đá vỏ chai màu xanh lục từ các mỏ gần Pachuca, và trong thành phố người ta còn tìm thấy đá vỏ chai từ Ucareo ở Michoacán, ngọc lam có lẽ từ vùng New Mexico ngày nay, đồ gốm nhiều màu từ Nicaragua hay Costa Rica, và loại gốm plumbate bóng đặc trưng từ bờ Thái Bình Dương của Guatemala và Chiapas, được coi là một trong những dấu hiệu cho thấy sự hiện diện của người Toltec.
Các tượng Atlante và Tula Grande
Trái tim của thành phố là quảng trường lớn của Tula Grande, quanh đó bố trí các công trình chính: Kim tự tháp B và C, Cung điện Cháy (Palacio Quemado), hai sân dành cho trò chơi bóng nghi lễ và một nền đài thấp, tzompantliMột giá hay nền đài để trưng bày hộp sọ của những nạn nhân bị hiến tế. Tzompantli ở Tula được nhà khảo cổ học Eduardo Matos Moctezuma khai quật năm 1968–1970, khi trong đó còn tìm thấy di cốt sọ người.. Kim tự tháp lớn nhất, Kim tự tháp C, ngày nay ở trong tình trạng xấu, vì thế công trình nổi tiếng nhất của Tula là Kim tự tháp B nhỏ hơn, thờ thần TlahuizcalpantecuhtliVị thần của sao Mai, tức sao Kim khi xuất hiện trước bình minh. Trong các truyền thuyết, thần được gắn với Quetzalcoatl., chúa tể của sao Mai.
Trên đỉnh Kim tự tháp B ngày nay là những tượng Atlante nổi tiếng của Tula – bốn cột đá bazan hình chiến binh, cao khoảng bốn mét rưỡi, xưa kia đỡ mái của ngôi đền. Mỗi tượng gồm bốn phần ghép với nhau bằng mộng, và các chiến binh đội mũ lông vũ, đeo tấm giáp ngực hình con bướm, mang một chiếc đĩa sau lưng và cầm trong tay một chiếc atlatlDụng cụ phóng lao: một cán gỗ có móc ở đầu, giúp kéo dài cánh tay và cho mũi lao tốc độ cùng tầm xa lớn hơn nhiều.. Trước kim tự tháp là một tiền sảnh với những hàng cột, còn tường của chính kim tự tháp được phủ phù điêu những đoàn báo đốm và chó sói đồng cỏ nối đuôi nhau, cùng đại bàng và kền kền ăn tim người.
Các tượng Atlante không được tìm thấy tại chỗ. Năm 1941, trong mùa khai quật thứ hai, nhà khảo cổ học Jorge R. Acosta bắt gặp những mảnh vỡ rải rác của chúng trong một hố thăm dò ở phía bắc kim tự tháp: ba tượng có thể được ghép lại hoàn chỉnh, còn tượng thứ tư chỉ tìm thấy được một phần. Các mảnh ban đầu được dựng tạm trên quảng trường và được đưa trở lại đỉnh kim tự tháp vào năm 1960, khi hai mươi năm nghiên cứu của Acosta ở Tula khép lại.
Phía bắc Kim tự tháp B được khép lại bởi Coatepantli, “bức tường rắn”, trang trí bằng phù điêu những con rắn nuốt bộ xương người. Cạnh kim tự tháp là Cung điện Cháy, được đặt tên theo những dấu vết lửa: các đại sảnh có cột của nó có những băng ghế trang trí phù điêu đoàn chiến binh và quan chức, và trong đó người ta còn tìm thấy những bức tượng kiểu chacmoolMột hình người nằm ngả, chống khuỷu tay, đầu quay sang một bên, trên bụng có một chiếc bát hay phiến đá, có lẽ để đặt lễ vật. Những bức tượng như vậy xuất hiện cả ở Tula lẫn Chichén Itzá, và về sau ở người Aztec.. Trong các đợt khảo sát vào những năm 1990, dưới nền một trong các đại sảnh người ta phát hiện những hầm cất giấu nghi lễ chứa các đĩa pyrit, một số được trang trí bằng khảm ngọc lam, và cũng trong thời gian đó còn tìm thấy cái gọi là áo giáp Tula, làm từ những mảnh vỏ sò.
Quetzalcoatl, Tezcatlipoca và sự sụp đổ của Tula
Những gì ta biết về các vị vua của Tula gần như hoàn toàn đến từ các ghi chép của người Aztec và thời thuộc địa được viết nhiều thế kỷ sau, như Sách chép tay Florentine của tu sĩ Bernardino de Sahagún và Biên niên sử Cuauhtitlan. Theo những truyền thuyết này, cha của vị vua vĩ đại đầu tiên là thủ lĩnh Chichimec Mixcoatl, còn con trai ông, Ce Acatl Topiltzin Quetzalcoatl – được đặt tên theo năm sinh, “1 Lau sậy”, và theo thần Rắn Lông Vũ – trở thành tư tế và vua của Tula, được nhớ đến như một vị vua thông thái và mộ đạo, dưới thời ông các nghề thủ công phát triển rực rỡ.
Câu chuyện nổi tiếng nhất kể về cuộc xung đột giữa ông với Tezcatlipoca, vị thần phù thủy bóng tối. Theo truyền thuyết, Tezcatlipoca đã lừa Quetzalcoatl uống say pulqueMột thức uống có cồn làm từ nhựa cây thùa lên men, ở Trung Bộ châu Mỹ chỉ được uống theo những quy tắc nghiêm ngặt và trong các nghi lễ. và phá bỏ lời thề tư tế của mình; vị vua hổ thẹn rời Tula và đi về phía đông, hướng ra bờ biển. Theo một dị bản, được ghi trong Biên niên sử Cuauhtitlan, ông tự thiêu ở đó, và trái tim ông bay lên trời, trở thành sao Mai – điều gắn ông với vị thần được thờ ở Kim tự tháp B. Theo một dị bản khác, ông ra đi trên một chiếc bè kết bằng rắn, hứa rằng một ngày nào đó sẽ trở lại.
Các truyền thuyết gọi Huemac là vị vua cuối cùng của Tula, dưới thời ông thành phố bị nạn đói, nội chiến và cuộc tiến công của các dân tộc Chichimec từ phương bắc giáng xuống; theo những câu chuyện này, người Toltec tản mác khắp nơi, còn chính Huemac chạy trốn đến Chapultepec. Những niên đại mà các nguồn đưa ra cho các sự kiện này chênh nhau gần cả một thế kỷ, và nhiều nhà nghiên cứu tin rằng trong những câu chuyện ấy, lịch sử và thần thoại đã hòa quyện không thể tách rời.
Khảo cổ học xác nhận rằng hồi kết là bạo lực: vào khoảng giữa năm 1150 và 1200, phần lớn thành phố bị đốt cháy và bỏ hoang, các công trình đồ sộ bị cướp phá, và nhiều tác phẩm điêu khắc bị đập vỡ rồi chôn trong những gò đất của các kim tự tháp – trong đó có các tượng Atlante. Tuy vậy, Tula chưa bao giờ hoàn toàn bị bỏ hoang; về sau nơi đây lại có những người thuộc nền văn hóa Aztec đến định cư, họ đào bới trong đống đổ nát để tìm tượng và các lễ vật được chôn giấu.
Người Toltec trong mắt người Aztec
Đối với người Aztec, những người lập kinh đô Tenochtitlan gần hai thế kỷ sau khi Tula sụp đổ, người Toltec là hiện thân của văn minh. Từ toltecatl trong tiếng Nahuatl có nghĩa là “nghệ nhân, thợ lành nghề”, còn toltecayotl – “tính Toltec” – có nghĩa là nghệ thuật, học vấn và đời sống đô thị nói chung, đối lập với lối sống “Chichimec” của những dân du mục phương bắc. Họ gán cho người Toltec công phát minh ra lịch, y học và nhiều nghề thủ công.
Dòng dõi Toltec cũng là một nguồn tính chính danh chính trị. Theo truyền thuyết, vị vua Aztec đầu tiên, Acamapichtli, được chọn chính vì bên ngoại ông xuất thân từ dòng dõi quý tộc của Culhuacan, thành phố được coi là người thừa kế của người Toltec, và các vị vua của những thành phố Trung Bộ châu Mỹ khác cũng tự nhận có dòng dõi tương tự. Vì thế, ngày nay các nhà nghiên cứu lưu ý rằng hình ảnh người Toltec như một đế chế vĩ đại có lẽ nói về nhu cầu của người Aztec nhiều hơn là về Tula thực sự, mà ảnh hưởng, theo một số ước tính, khiêm tốn hơn – gần với một vương quốc hơn là một đế chế.
Tula và Chichén Itzá
Khi nhà thám hiểm người Pháp Désiré Charnay lần đầu khai quật ở Tula vào những năm 1880, ông đã kinh ngạc trước sự giống nhau của nó với thành phố Maya Chichén Itzá ở Yucatán, cách đó hơn một nghìn kilômét: ở đó cũng có những cột hình chiến binh và rắn lông vũ, những đoàn báo đốm và đại bàng, các tượng chacmool và một giá sọ. Charnay kết luận rằng người Toltec đã chinh phục Chichén Itzá, và ý tưởng này được củng cố bởi truyền thuyết Maya về Kukulcan – “Rắn Lông Vũ” – đến từ phương tây.
Giới học thuật ngày nay thận trọng hơn nhiều. Một số nhà nghiên cứu vẫn thấy ở Chichén Itzá dấu vết sự hiện diện của người Toltec, những người khác cho rằng cả hai thành phố đều thuộc một mạng lưới thương mại rộng lớn hơn và cùng chung tín ngưỡng Rắn Lông Vũ, còn những kết quả xác định niên đại mới hơn cho thấy một số công trình theo phong cách “Toltec” ở Chichén Itzá còn cổ hơn thời cực thịnh của Tula, nên ảnh hưởng có thể đã đi theo chiều ngược lại. Hiện vẫn chưa có câu trả lời thống nhất.
Giữa lịch sử và thần thoại
Tàn tích gần Tula đã được nhà địa lý người Mexico Antonio García Cubas mô tả ngay từ năm 1873, và những cuộc khai quật đầu tiên do Charnay tiến hành. Dù vậy, suốt một thời gian dài người ta tin rằng Tollan trong các câu chuyện Aztec thực ra là Teotihuacan. Bước ngoặt đến vào năm 1941, khi nhà sử học Wigberto Jiménez Moreno, tại một hội nghị bàn tròn của Hội Nhân học Mexico, đã chứng minh dựa trên các nguồn sử liệu rằng Tollan chính là Tula ở Hidalgo – đúng vào năm Acosta tìm thấy các tượng Atlante. Acosta làm việc ở Tula đến năm 1960, và sau đó công việc nghiên cứu được Eduardo Matos Moctezuma, Alba Guadalupe Mastache, Robert H. Cobean cùng những người khác tiếp tục.
Đến nay các nhà sử học vẫn bất đồng về mức độ có thể tin vào những câu chuyện của người Aztec về người Toltec. Một số người, như Nigel Davies và H. B. Nicholson, tin rằng bằng cách đối chiếu cẩn thận có thể rút ra từ đó một cốt lõi lịch sử; những người khác, như Susan Gillespie và Michel Graulich, thấy ở đó trước hết là một bức tranh huyền thoại về quá khứ được người Aztec định hình theo nhu cầu của mình. Điều không thể nghi ngờ là chính Tula – một thành phố vĩ đại mà những người xây dựng, những chiến binh bằng đá và tín ngưỡng Rắn Lông Vũ của nó đã để lại dấu ấn sâu đậm trong nghệ thuật và tín ngưỡng của Trung Bộ châu Mỹ cho đến tận khi người Tây Ban Nha đến.
