Kultura Wari istniała mniej więcej od 600 do 1000 roku n.e. i należy do okresu, który archeolodzy nazywają Środkowym HoryzontemArcheologiczna nazwa okresu w dziejach Andów, mniej więcej od 600 do 1000 roku n.e., gdy w Andach wyrosły duże państwa, takie jak Wari.. Narodziła się w regionie Ayacucho, a w VII wieku państwo Wari zaczęło rozciągać swoją władzę na górskie i nadmorskie obszary dzisiejszego Peru. Pod koniec pierwszego tysiąclecia jego potęga osłabła i około 1000 roku stolica w dużej mierze się wyludniła. Możliwe, że upadek przyspieszyła także silna susza.
Kulturze Wari przypisuje się też najstarsze znane kipuSznurki z węzłami, za pomocą których zapisywano liczby i inne informacje. Najbardziej znane pochodzą z czasów Inków, którzy używali ich w zarządzaniu imperium., pochodzące z pierwszego tysiąclecia n.e., wieki przed tym, jak Inkowie zaczęli prowadzić za ich pomocą rachunki swojego imperium.
Stolica, sztuka i władza
Ośrodek ludu Wari znajdował się w peruwiańskich Andach, około 25 kilometrów na północ od dzisiejszego miasta Ayacucho. W okresie największej ekspansji, mniej więcej między 800 a 900 rokiem n.e., ich wpływy sięgały od Cajamarki i Lambayeque na północy po Sicuani na południu, obejmując znaczną część terytorium dzisiejszego Peru. Szacuje się, że imperium Wari jako twór polityczny przetrwało ponad dwa stulecia.
Stolica była rozwiniętym ośrodkiem miejskim z zespołami prostokątnych budynków z grubo ciosanego kamienia i wysokimi murami, miejscami do siedmiu metrów, które służyły jako pałace i tarasy mieszkalne. Zespoły te otaczały długie mury miejskie, ciągnące się na kilkaset metrów, które dzieliły miasto na coś, co można nazwać osobnymi dzielnicami. Podstawowymi materiałami budowlanymi były kamień i glina, a prostokątny plan zdecydowanie przeważał nad nielicznymi okrągłymi budowlami.
W sztuce Wari wyraźnie widać wpływ dwóch starszych kultur andyjskich. Od Tiwanaku zaczerpnęli, jak się zdaje, inspirację do dużych naczyń ceremonialnych, których ornamenty przypominają płaskorzeźby słynnej Bramy Słońca. Zarazem niewielkie czarki i naczynia o prostych, równoległych ściankach zdradzają wpływ kultury Nazca. Bez względu na pochodzenie form ceramika Wari wyróżnia się starannie wygładzoną powierzchnią i bogatym zdobieniem, z motywami ludzkimi, zwierzęcymi i roślinnymi.
Większość archeologów uważa, że Wari byli ludem zdobywców, zorganizowanym w silne, scentralizowane państwo, z którego wyrosły też inne ważne ośrodki regionalne, w tym znany Pachacámac koło dzisiejszej Limy. Przypuszcza się, że Pachacámac jako niezwykle wpływowy ośrodek religijny z czasem zyskał taką samodzielność, że przyczynił się do osłabienia centralnej władzy Wari, co dziś uważa się za jedną z możliwych przyczyn upadku tego imperium.
Pikillacta
Około 30 kilometrów na południowy wschód od Cuzco, w okolicy Lucre, przy drodze z Cuzco do Puno, znajduje się Pikillacta (Pikillaqta), duża osada zbudowana przez lud Wari. Leży na wysokości około 3200 metrów n.p.m., a jej nazwa w języku keczua oznacza „miasto pcheł”. Czas jej budowy oceniany jest różnie, od końca VI do połowy VII wieku.
Pikillactę wzniesiono według zawczasu przemyślanego planu, z prostymi ulicami i murami z nieobrobionego kamienia na glinianej zaprawie, wysokimi nawet na 12 metrów. Obejmowała około 700 budowli na powierzchni niemal dwóch kilometrów kwadratowych, w tym około 200 ogrodzonych zespołów z wewnętrznym dziedzińcem i 508 magazynów. Co ciekawe, miała tylko siedem krótkich ulic i prawie żadnych okien. Szacuje się, że jej budowa wymagała niemal sześciu milionów dniówek.
Przeznaczenie Pikillacty do dziś budzi spory: interpretuje się ją jako ośrodek administracyjny, jako twierdzę z garnizonem wojskowym lub jako miejsce obrzędów i wielkich uczt. Stanowisko jako pierwszy badał peruwiański historyk Luis Valcárcel w 1927 roku, a wykopaliska w trzech etapach, między 1978 a 1990 rokiem, prowadził archeolog Gordon McEwan.
Niespełna dwa kilometry od centrum Pikillacty, przy dzisiejszej drodze Cuzco–Puno, znajduje się Rumicolca, masywna kamienna budowla, którą dziś uważa się za akwedukt zbudowany przez lud Wari, być może właśnie po to, by zaopatrywać Pikillactę w wodę. Później Inkowie ją przebudowali i obłożyli surowy mur Wari starannie ociosanym kamieniem. Dziś Pikillacta jest chroniona jako park archeologiczny.
