Tiwanaku to jedna z najstarszych i najbardziej zagadkowych kultur andyjskich, której nazwa wiąże się z noszącym to samo imię stanowiskiem na boliwijskim brzegu jeziora Titicaca, na wysokości około 4000 metrów. Jej rozkwit datuje się zwykle na IX–XII wiek n.e., choć ocena wieku ruin, jak zobaczymy, długo była przedmiotem sporu.
Poważne zainteresowanie naukowe Tiwanaku pojawiło się na początku XX wieku, gdy urodzony w Wiedniu badacz Arthur PosnanskyInżynier i archeolog austriackiego pochodzenia, osiadły w Boliwii, który badał Tiwanaku na początku XX wieku. Jego szacunek, według którego ruiny mają nawet 14 000 lat, uważa się dziś za naukowo nie do utrzymania, ale długo podsycał on popularne teorie o „zaginionej cywilizacji”., pracując przy trasie kolei w Boliwii, natrafił na pozostałości dawnego miasta. Na podstawie obliczeń astronomicznych Posnansky ocenił wiek ruin aż na 14 000 lat, czego późniejsze badania nie potwierdziły. Znacznie powszechniej przyjęty pogląd wyraził niemiecki etnolog Max UhleNiemiecki archeolog (1856–1944), jeden z twórców nowoczesnej archeologii andyjskiej, który oparł datowanie Tiwanaku na znacznie bardziej realistycznej chronologii., według którego większość pozostałości pochodzi z IX–X wieku n.e., co jest datowaniem bliższym temu, które przyjmują dziś specjaliści.
W okresie rozkwitu Tiwanaku było miastem liczącym około 20 000 mieszkańców. Przypuszcza się, że początkowo pełniło przede wszystkim funkcję religijną, podobnie jak takie stanowiska jak Chavín de Huántar czy Pachacámac, a potem stało się także ośrodkiem wytwórczości rzemieślniczej: obróbki brązu, szlifowania turkusów i wyrobu luksusowej ceramiki. Same rozmiary i precyzja budowli świadczą o tym, że stały za nimi zorganizowana siła robocza, wyraźny podział pracy i rozwinięta wiedza inżynierska.
Pozostałości miasta rozciągają się na płaskowyżu o długości około kilometra i szerokości około 450 metrów. Większość budowli wzniesiono z masywnych kamiennych filarów, między którymi rząd po rzędzie układano prostokątne bloki ciosanego kamienia. Wśród budowli szczególnie wyróżnia się Akapana
Akapana Piramida schodkowa o szerokości około 210 i wysokości około 15 metrów, która, jak się przypuszcza, pełniła także funkcję obronną., piramida schodkowa, która oprócz obrzędowej pełniła, jak się uważa, także funkcję obronną. Ponieważ teren jest suchy, miasto miało rozgałęziony system kamiennych kanałów do zbierania wody i doprowadzania jej do centrum, co było tym ważniejsze, że do Tiwanaku, jako miejsca pielgrzymek, nieustannie przybywali odwiedzający.
Kalasasaya i Brama Słońca
Najbardziej znaną częścią stanowiska jest świątynia KalasasayaNazwa w języku ajmara oznacza mniej więcej „miejsce stojących kamieni”, od monolitycznych filarów otaczających świątynię., zespół o powierzchni około 1755 metrów kwadratowych, otoczony rzędem pionowych monolitycznych filarów podobnych do menhirów. Uważa się, że Kalasasaya służyła także jako swego rodzaju obserwatorium astronomiczne, przeznaczone do śledzenia ruchu Słońca w ciągu roku. W jej środku stoi monolit Ponce, nazwany na cześć archeologa Ponce SanginésaBoliwijski archeolog (1911–2009), który przez dziesięciolecia kierował wykopaliskami w Tiwanaku; jego imieniem nazwano monolit odkryty w środku Kalasasai., który go odkrył.
Na jednym z krańców świątyni znajduje się też Brama Słońca (Puerta del Sol), chyba najbardziej rozpoznawalny symbol tej kultury i jej kultu solarnego. Jest to rodzaj bramy z nadprożem, wysokiej na około dwa i szerokiej na około cztery metry, wykutej z jednego bloku kamienia. Pośrodku górnej płyty widnieje antropomorficzna postać z laskami w obu dłoniach, otoczona trzema rzędami mniejszych skrzydlatych istot ustawionych w szeregu. Większość badaczy uważa, że postać centralna przedstawia boga Wirakoczę, stwórcę świata, którego kult, podobnie jak wpływ samej kultury Tiwanaku, rozprzestrzenił się w całych Andach i w pewnym okresie przenikał się z kulturą Wari.
