Tiahuanako je jedna od najstarijih i najzagonetnijih andskih kultura, čije se ime vezuje za istoimeno nalazište na bolivijskoj obali jezera Titikaka, na visini od oko 4.000 metara. Njen procvat obično se smešta u period između IX i XII veka nove ere, iako su procene o starosti ruševina, kao što ćemo videti, dugo bile predmet spora.
Ozbiljnije naučno interesovanje za Tiahuanako javilo se početkom XX veka, kada je poljski istraživač Artur PoznanjskiPoljski inženjer i arheolog koji je početkom XX veka proučavao Tiahuanako. Njegova procena da su ruševine stare i do 14.000 godina danas se smatra naučno neodrživom, ali je dugo hranila popularne teorije o „izgubljenoj civilizaciji“., radeći na trasi jedne pruge u Boliviji, naišao na ostatke drevnog grada. Poznanjski je, na osnovu astronomskih proračuna, procenio da su ruševine stare čak 14.000 godina – procena koju kasnija istraživanja nisu potvrdila. Znatno prihvaćenije mišljenje izneo je nemački etnolog Maks UleNemački arheolog (1856–1944), jedan od osnivača moderne andske arheologije, koji je datiranje Tiahuanaka postavio na mnogo realniju hronološku osnovu., prema kome glavnina ostataka potiče iz perioda između IX i X veka nove ere – datovanje bliže onome koje danas prihvata struka.
U svom vrhuncu Tiahuanako je bio grad sa oko 20.000 stanovnika. Pretpostavlja se da je isprva imao prvenstveno versku ulogu, slično nalazištima kao što su Čavin de Uantar ili Paćakamak, da bi se potom razvio i u središte zanatske proizvodnje – obrade bronze, brušenja tirkiza i izrade raskošne keramike. Sama veličina i preciznost građevina govori o tome da je iza njih stajala organizovana radna snaga, jasna podela poslova i razvijeno inženjersko znanje.
Ostaci grada rasprostiru se na platou dugom oko kilometar i širokom oko 450 metara. Većina objekata podignuta je od masivnih kamenih stubova, između kojih su slagani pravougaoni blokovi tesanog kamena, red po red. Među građevinama se posebno izdvaja Akapana
Akapana Stepenasta piramida širine oko 210 i visine oko 15 metara, za koju se pretpostavlja da je imala i odbrambenu funkciju., stepenasta piramida za koju se veruje da je, pored obredne, imala i odbrambenu ulogu. Kako je reč o sušnom području, grad je imao razgranat sistem zidanih kanala za sakupljanje i dovod vode do centra – što je bilo utoliko važnije jer je u Tiahuanako, kao mesto hodočašća, stalno pristizao priliv posetilaca.
Kalasasaja i Kapija Sunca
Najpoznatiji deo nalazišta jeste hram KalasasajaNaziv na jeziku ajmara otprilike znači „mesto uspravnog kamenja“, po monolitnim stubovima koji ograđuju hram., kompleks površine oko 1.755 kvadratnih metara, ograđen redom uspravnih monolitnih stubova nalik menhirima. Smatra se da je Kalasasaja služila i kao svojevrsna astronomska opservatorija, namenjena praćenju kretanja Sunca tokom godine. U njenom središtu stoji Monolit Ponse, nazvan po arheologu Ponseu SanhinesuBolivijski arheolog (1911–2009) koji je decenijama vodio iskopavanja u Tiahuanaku i po kome je nazvan monolit otkriven u središtu Kalasasaje., koji ga je otkrio.
Na jednom kraju hrama nalazi se i Kapija Sunca (Puerta del Sol), možda najprepoznatljiviji simbol ove kulture i njenog kulta Sunca. Reč je o svojevrsnoj zasvođenoj kapiji, visokoj oko dva i širokoj oko četiri metra, isklesanoj iz jednog komada kamena. U središtu njene gornje ploče prikazana je antropomorfna figura sa štapovima u obe ruke, okružena sa tri reda manjih, krilatih bića raspoređenih u nizu. Većina istraživača smatra da centralna figura predstavlja boga Virakoču, tvorca sveta čiji se kult, kao i uticaj same kulture Tiahuanako, širio duž čitavih Anda i u jednom periodu preplitao sa kulturom Vari.
