Kultura Vari trajala je otprilike od 600. do 1000. godine nove ere i pripada razdoblju koje arheolozi nazivaju Srednji horizontArheološki naziv za razdoblje andske istorije otprilike od 600. do 1000. godine nove ere, kada su se na Andima uzdigle velike države poput Varija.. Nastala je u oblasti Ajakuča, a tokom VII veka država Vari počela je da širi svoju vlast na planinske i primorske oblasti današnjeg Perua. Krajem prvog milenijuma njena moć je slabila, pa je do 1000. godine glavni grad u velikoj meri opusteo. Moguće je da je propadanje ubrzala i teška suša.
Varima se pripisuju i najstariji poznati kipuiVrpce sa čvorovima kojima su se beležili brojevi i drugi podaci. Najpoznatiji su iz vremena Inka, koje su ih koristile u upravljanju carstvom., koji potiču iz prvog milenijuma nove ere – vekovima pre nego što su Inke njima vodile evidenciju o svom carstvu.
Prestonica, umetnost i vlast
Središte naroda Vari nalazilo se u peruanskim Andima, oko 25 kilometara severno od današnjeg grada Ajakuča. U doba svog najvećeg širenja, između otprilike 800. i 900. godine nove ere, njihov uticaj prostirao se od Kahamarke i Lambajekea na severu sve do Sikuanija na jugu, obuhvatajući veliki deo teritorije današnjeg Perua. Procenjuje se da je carstvo Vari, kao politički entitet, opstalo duže od dva veka.
Prestonica je bila razvijen gradski centar, sa kompleksima pravougaonih građevina podignutih od grubo obrađenog kamena, sa visokim zidovima – ponegde i do sedam metara – koje su služile kao palate i stambene terase. Ti kompleksi bili su okruženi dugačkim gradskim zidinama, dužine i po nekoliko stotina metara, koje su delile grad na nešto što bi se moglo opisati kao odvojene četvrti. Kamen i glina bili su osnovni građevinski materijali, a pravougaona osnova daleko je preovlađivala nad retkim kružnim građevinama.
U umetnosti Varija jasno se prepoznaje uticaj dve starije andske kulture. Sa Tiahuanaka su, čini se, preuzeli inspiraciju za velike ceremonijalne posude, čiji ukrasni motivi podsećaju na reljefe sa čuvene Kapije Sunca. Istovremeno, manje šolje i sudovi pravih, paralelnih strana odaju uticaj kulture Naska. Bez obzira na poreklo oblika, keramika Varija odlikuje se pažljivo uglačanom površinom i bogatim ukrasima – ljudskim, životinjskim i biljnim motivima.
Većina arheologa smatra da je Vari bio osvajački narod, organizovan u snažnu i centralizovanu državu, iz koje su nastala i druga značajna regionalna središta – među njima i poznati Paćakamak, u blizini današnje Lime. Pretpostavlja se da je Paćakamak, kao izuzetno uticajan verski centar, vremenom stekao toliku samostalnost da je time doprineo slabljenju centralne vlasti Varija, što se danas smatra jednim od mogućih uzroka propasti ovog carstva.
Pikiljakta
Oko 30 kilometara jugoistočno od Kuska, u oblasti Lukre, uz put koji iz Kuska vodi ka Punu, nalazi se Pikiljakta (Pikillaqta), velika naseobina koju su podigli Vari. Leži na oko 3.200 metara nadmorske visine, a njeno ime na kečua jeziku znači „grad buva“. Vreme njene izgradnje procenjuje se različito – od kraja VI do sredine VII veka.
Pikiljakta je podignuta po unapred smišljenom planu, sa pravim ulicama i zidovima od neobrađenog kamena povezanog blatom, visokim i do 12 metara. Obuhvatala je oko 700 građevina na površini od gotovo dva kvadratna kilometra, među kojima je bilo oko 200 ograđenih celina sa unutrašnjim dvorištem i 508 skladišta. Zanimljivo je da je imala svega sedam kratkih ulica i gotovo nijedan prozor. Procenjuje se da je za njenu izgradnju bilo potrebno gotovo šest miliona radnih dana.
Namena Pikiljakte i danas je predmet rasprave: tumači se kao upravno središte, kao utvrđenje sa vojnom posadom ili kao mesto obreda i velikih gozbi. Lokalitet je prvi proučavao peruanski istoričar Luis Valkarsel 1927. godine, a iskopavanja je u tri navrata, između 1978. i 1990. godine, vodio arheolog Gordon Makjuan (Gordon McEwan).
Na manje od dva kilometra od središta Pikiljakte, uz današnji put Kusko–Puno, nalazi se Rumikolka, masivna kamena građevina za koju se danas smatra da su je Vari podigli kao akvadukt, možda upravo da bi snabdevali Pikiljaktu vodom. Inke su je kasnije preuredile i grubi zid Varija obložile fino klesanim kamenom. Pikiljakta je danas zaštićena kao arheološki park.
