Wari kültürü aşağı yukarı MS 600’den 1000’e kadar sürdü ve arkeologların Orta UfukAnd tarihinin aşağı yukarı MS 600 ile 1000 arasındaki, And Dağları’nda Wari gibi büyük devletlerin ortaya çıktığı dönemine verilen arkeolojik ad. dediği döneme aittir. Ayacucho bölgesinde doğdu ve 7. yüzyılda Wari devleti egemenliğini bugünkü Peru’nun dağlık ve kıyı bölgelerine yaymaya başladı. Birinci binyılın sonunda gücü zayıfladı ve 1000 civarında başkent büyük ölçüde boşalmıştı. Şiddetli bir kuraklığın çöküşü hızlandırmış olması mümkündür.
Bilinen en eski kipularSayıların ve başka verilerin kaydedildiği düğümlü ipler. En bilinenleri, onları imparatorluğu yönetmek için kullanan İnkaların dönemine aittir. da Warilere atfedilir; bunlar MS birinci binyıla, yani İnkaların imparatorluklarının hesabını bunlarla tutmasından yüzyıllar öncesine uzanır.
Başkent, sanat ve iktidar
Wari halkının merkezi Peru And Dağları’nda, bugünkü Ayacucho şehrinin yaklaşık 25 kilometre kuzeyindeydi. En geniş yayılma döneminde, aşağı yukarı MS 800 ile 900 arasında, etkisi kuzeyde Cajamarca ve Lambayeque’den güneyde Sicuani’ye kadar uzanıyor ve bugünkü Peru topraklarının büyük kısmını kapsıyordu. Wari İmparatorluğu’nun siyasi bir varlık olarak iki yüzyıldan uzun sürdüğü tahmin edilir.
Başkent gelişmiş bir kent merkeziydi: kabaca işlenmiş taştan yapılmış dikdörtgen yapı toplulukları ve saraylar ve konut terasları işlevi gören yüksek duvarlar (kimi yerlerde yedi metreye kadar) vardı. Bu topluluklar, şehri ayrı mahalleler diyebileceğimiz bölümlere ayıran, birkaç yüz metre uzunluğunda duvarlarla çevriliydi. Taş ve çamur temel yapı malzemeleriydi; dikdörtgen plan, seyrek görülen dairesel yapılara açıkça baskındı.
Wari sanatında daha eski iki And kültürünün etkisi açıkça görülür. Tiwanaku’dan, anlaşıldığı kadarıyla, bezeme motifleri ünlü Güneş Kapısı’nın kabartmalarını hatırlatan büyük tören kapları için ilham aldılar. Öte yandan düz ve paralel çeperli fincanlar ve küçük kaplar Nazca kültürünün etkisini ortaya koyar. Biçimlerin kökeni ne olursa olsun Wari seramiği, özenle perdahlanmış yüzeyi ve insan, hayvan ve bitki motifli zengin bezemesiyle ayırt edilir.
Arkeologların çoğu, Warilerin güçlü ve merkezî bir devlette örgütlenmiş fatih bir halk olduğunu ve bu devletten, bugünkü Lima yakınlarındaki ünlü Pachacámac da dahil, başka önemli bölgesel merkezlerin doğduğunu düşünür. Çok etkili bir dinî merkez olan Pachacámac’ın zamanla, Wari merkezî gücünün zayıflamasına katkıda bulunacak kadar özerklik kazandığı düşünülür; bu da bugün bu imparatorluğun çöküşünün olası nedenlerinden biri sayılır.
Pikillacta
Cusco’nun yaklaşık 30 kilometre güneydoğusunda, Lucre bölgesinde, Cusco’dan Puno’ya giden yolun üzerinde, Warilerin inşa ettiği büyük bir yerleşim olan Pikillacta (Pikillaqta) bulunur. Yaklaşık 3.200 metre yüksekliktedir ve adı Keçuvada “pireler şehri” demektir. Yapım tarihine dair tahminler farklıdır: 6. yüzyılın sonu ile 7. yüzyılın ortası arası.
Pikillacta önceden çizilmiş bir plana göre, düz sokaklarla ve çamurla birleştirilmiş, 12 metreye kadar yükselen kaba taş duvarlarla inşa edildi. Neredeyse iki kilometrekarelik bir alanda yaklaşık 700 yapıyı, aralarında iç avlulu yaklaşık 200 kapalı avluyu ve 508 depoyu kapsıyordu. İlginçtir ki yalnızca yedi kısa sokağı vardı ve neredeyse hiç penceresi yoktu. Yapımının yaklaşık altı milyon iş günü gerektirdiği hesaplanır.
Pikillacta’nın işlevi bugün hâlâ tartışılıyor: bir yönetim merkezi, askerî garnizonlu bir kale ya da ayinlerin ve büyük ziyafetlerin yapıldığı bir yer olarak yorumlanıyor. Burası ilk kez 1927’de Perulu tarihçi Luis Valcárcel tarafından incelendi; kazıları ise 1978 ile 1990 arasında üç dönem halinde arkeolog Gordon McEwan yönetti.
Pikillacta’nın merkezine iki kilometreden kısa bir mesafede, bugünkü Cusco–Puno yolu üzerinde, bugün Warilerin, belki de tam olarak Pikillacta’ya su sağlamak için inşa ettiği bir su kemeri olduğu düşünülen masif bir taş yapı, Rumicolca bulunur. İnkalar onu daha sonra elden geçirdi ve kaba Wari duvarını incelikle işlenmiş taşla kapladı. Bugün Pikillacta bir arkeoloji parkı olarak koruma altındadır.
