Tầng văn hóa được biết đến với tên Chavín phát triển ở vùng Andes thuộc Peru trong khoảng từ năm 1500 đến 400 TCN – cùng thời với giai đoạn văn hóa Olmec phát triển rực rỡ ở Trung Bộ châu Mỹ. Di chỉ quan trọng nhất và được nghiên cứu kỹ nhất của nó, Chavín de Huántar
Chavín de Huántar Di chỉ trong thung lũng sông Mosna và vùng ảnh hưởng ước tính của văn hóa Chavín dọc miền bắc và miền trung Peru., được xây dựng như một trung tâm nghi lễ giữa lòng núi non, trong thung lũng sông Mosna, ở độ cao khoảng 3.135 mét.
Quần thể khảo cổ gồm những nền đài, bậc thềm và quảng trường đặc trưng của các trung tâm nghi lễ như vậy, và trái tim của nó là công trình được gọi là El Castillo (“lâu đài”). Gắn trên tường là những đầu tượng đá mang nét gợi đến báo đốm, còn trong số các biểu tượng thần thoại của nền văn hóa này, ngoài báo đốm còn nổi bật rắn, kền kền condor và cá.
Di chỉ này cũng mang lại hai tượng đá nguyên khối vô cùng quý giá, hiện được trưng bày tại Bảo tàng Quốc gia Khảo cổ học, Nhân học và Lịch sử ở Lima: Bia Tello
Bia Tello Được đặt tên để vinh danh nhà khảo cổ học người Peru Julio César Tello. Trưng bày tại Bảo tàng Quốc gia Khảo cổ học, Nhân học và Lịch sử ở Lima., mang tên nhà khảo cổ học Julio César Tello, và Bia Raimondi
Bia Raimondi Mang tên nhà khoa học người Ý Antonio Raimondi. Trưng bày tại Bảo tàng Quốc gia Khảo cổ học, Nhân học và Lịch sử ở Lima., mang tên nhà tự nhiên học người Ý Antonio Raimondi, người đã nghiên cứu Peru vào thế kỷ XIX.
Về việc quyền lực của nơi này thực sự vươn xa đến đâu, các nhà nghiên cứu có những ý kiến khác nhau: theo một giả thuyết, Chavín de Huántar là kinh đô của một thế lực thần quyền đã khuất phục các dân tộc xung quanh về chính trị và tôn giáo, trong khi một quan điểm khác chủ yếu xem nó là một thánh địa hành hương lớn, một nơi tụ hội không có quyền kiểm soát chính trị rộng hơn đối với vùng xung quanh.
Lanzón và tín ngưỡng báo đốm
Ở chính trung tâm của công trình chính, trong một hành lang ngầm hẹp, đến nay vẫn đứng nguyên tại chỗ nó được dựng lên tượng đá nguyên khối gọi là Lanzón: một khối đá cao hơn bốn mét, có hình dạng như một lưỡi giáo dài và phủ đầy phù điêu. Nó tượng trưng cho một trong những vị thần trung tâm của Chavín, được thể hiện vừa như người vừa như thú – và chính tính lưỡng nguyên ấy là bản chất của tôn giáo Chavín.
Người ta tin rằng trong các nghi lễ, các thầy tế có thể hóa thân thành báo đốm và bằng cách đó giao tiếp với các sức mạnh siêu nhiên. Việc chuẩn bị cho vai trò ấy bắt đầu từ rất sớm: theo truyền thống, những thầy tế tương lai được tập từ nhỏ ngủ ban ngày và thức canh ban đêm, tránh ánh mặt trời suốt nhiều năm liền. Sự giao tiếp với cõi bên kia còn được tìm kiếm nhờ các chất gây ảo giácCây xương rồng San Pedro (Echinopsis pachanoi) chỉ nở hoa vào ban đêm và chứa mescaline trong gai – một chất tác động thần kinh gây ảo giác thị giác mạnh. Việc sử dụng nó trong các nghi lễ Andes đã được ghi nhận ngay từ thời Chavín., trên hết là chiết xuất từ cây xương rồng San Pedro, loài cây chỉ nở hoa vào ban đêm và có gai chứa lượng mescaline đáng kể.
Các giai đoạn của sự hóa thân mang tính biểu tượng thành một bản ngã khác – báo đốm hay đại bàng – được thể hiện trên những tác phẩm điêu khắc đá đặt quanh quảng trường tròn ở Chavín. Truyền thống dùng thức uống làm từ cây xương rồng San Pedro trong các nghi lễ ban đêm chưa hoàn toàn mất đi: ở một số nơi trên bờ biển phía bắc Peru, nó vẫn tồn tại đến ngày nay. Ảnh hưởng của tôn giáo và hình tượng Chavín cũng không chấm dứt cùng sự suy tàn của trung tâm này – dấu vết của nó vẫn có thể nhận ra trong những nền văn hóa hình thành ở vùng Andes rất lâu về sau.
Di chỉ ấn tượng đến mức ngay cả nhà văn đoạt giải Nobel người Peru Mario Vargas Llosa, vốn có xu hướng tiếp cận lịch sử một cách lý trí, gần như hoài nghi, cũng đã mô tả chuyến thăm Chavín de Huántar của mình như một khoảnh khắc mà giữa những quảng trường, những bức tường và những hành lang tối tăm với tượng Lanzón, lần đầu tiên ông thực sự cảm nhận được sự hiện diện của những người hành hương xưa và nỗi kính sợ mà các vị thần ấy từng gợi lên.
