Nguồn gốc của người Aztec chưa bao giờ được giải thích trọn vẹn. Truyền thuyết kể rằng khoảng năm 1250, một bộ tộc du mục nhỏ từ vùng đất thiêng AztlánQuê hương huyền thoại của người Aztec, “vùng đất của loài diệc”, ở đâu đó nơi miền cực bắc. Vị trí chính xác của nó chưa bao giờ được xác định. đã đến định cư ở thung lũng Mexico.
Trong ngôn ngữ gốc của mình, tiếng NahuatlNgôn ngữ của người Aztec. Ngày nay ở Mexico vẫn có hơn một triệu người nói, và nó đã cho chúng ta những từ như sô-cô-la, cà chua, bơ và ớt chili., họ có ba tên gọi: Mexica, Tenochca và Aztec (theo tên vùng đất gốc của họ, Aztlán, vùng đất của loài diệc ở đâu đó nơi miền cực bắc). Nhờ tài chiến đấu, các dân tộc sống trong thung lũng Mexico đã thuê họ làm lính đánh thuê. Theo thời gian, họ trở thành một thế lực ngày càng mạnh, và ngay từ thế kỷ XIV đã chinh phục Azcapotzalco (một thành phố bên bờ hồ TexcocoMột hồ nước nông lớn trong thung lũng Mexico. Tenochtitlan mọc lên trên các hòn đảo của nó. Về sau người Tây Ban Nha tháo cạn hồ, và Thành phố Mexico ngày nay nằm trên lòng hồ ấy. vốn cai trị khu vực cho đến lúc đó).
Có hai câu chuyện kể về những khởi đầu của sự hung dữ trong chiến tranh của người Aztec. Các thành phố Azcapotzalco và Culhuacan cho phép người Aztec định cư ở vùng đất đá Tizapán. Nơi đó đầy rắn độc, và các thành phố hy vọng sẽ thoát khỏi họ theo cách ấy. Gần như chắc chắn rằng lũ rắn đã kết liễu người Aztec, sau một thời gian họ lên đường đến Tizapán. Thay vì cảnh tượng họ mong đợi, họ thấy người Aztec vẫn sống và hoàn toàn khỏe mạnh, nhờ một chế độ ăn giàu đạm, có được bằng cách ăn chính những con rắn.
Ví dụ thứ hai đến từ thời họ còn là đội quân đánh thuê. Ngờ rằng có người đang giăng bẫy mình, họ đã khéo léo và tàn bạo cắt một bên tai của từng tù binh họ bắt được. Khi tù binh được đếm và các nhóm chiến binh khác tìm cách nhận tù binh của người Aztec là của mình, họ đưa ra một bao đầy tai làm bằng chứng rằng những tù binh ấy là của họ.
Đời sống thường ngày
Cũng như trong thế giới hiện đại, một ngày bắt đầu từ lúc tờ mờ sáng. Từ đỉnh các đền thờ trong thành phố vang lên đều đặn tiếng ốc biển trầm đục, cùng với những tiếng gõ đanh của teponaztliMột chiếc mõ gỗ: một khúc gỗ khoét rỗng với hai lưỡi ở phía trên. Gõ vào chúng sẽ cho ra hai âm khác nhau; nó được dùng trong nghi lễ, trong chiến tranh và để báo giờ trong ngày. (một chiếc mõ gỗ), báo hiệu các khoảng thời gian trôi qua trong ngày và đêm.
Bữa ăn thường ngày gồm một bữa nhẹ, một bữa no nê vào buổi trưa và một bữa nhẹ khác lúc chạng vạng. Nguồn thực phẩm chính là những khu chợ thành phố đầy màu sắc với hàng hóa phong phú. Ngô là lương thực quan trọng nhất (bột ngô được làm thành sản phẩm phổ biến nhất, bánh tortilla), cùng với ớt, đậu, bí, khoai tây, cà chua và nhiều loại trái cây. Để làm thực phẩm, họ nuôi gà tây và chó, và ăn cả côn trùng như sâu sống trong cây thùa, châu chấu, kiến và các loại ấu trùng khác.
Chợ là nơi cung cấp và phân phối lại thực phẩm (hạt ca cao là một trong những phương tiện thanh toán). Nó cũng nằm dưới con mắt canh chừng của những người giám sát và của một tòa án trừng phạt nghiêm khắc và tại chỗ ngay cả những vi phạm nhỏ nhất. Phần lớn các tội đều bị xử tử, cho thấy tầm quan trọng của việc tuân thủ luật pháp, dù hành vi ấy theo cách nhìn của chúng ta có vẻ nhỏ nhặt đến đâu. Luật pháp nghiêm khắc với giới quý tộc hơn là với thường dân (điều khó có thể nói về thời hậu hiện đại). Thỉnh thoảng có người được tha, nhưng kẻ phạm tội không có quyền sai lần thứ hai: hình phạt gần như luôn là cái chết.
Một trong những ví dụ nổi tiếng nhất là bản án dành cho Chalchiuhnenetzin, con gái của vua thành phố Texcoco, NezahualpilliNezahualpilli (1464–1515), vua của Texcoco, một trong ba thành phố của Liên minh Tam phương. Ông nổi tiếng là nhà thơ, nhà thiên văn và bậc hiền triết. (trị vì 1472–1515). Vị hoàng hậu tương lai liên tục thay đổi tình nhân, những người mà về sau nàng giết chết, cho đến khi mọi chuyện bị phát giác. Hình phạt, dĩ nhiên, là xử tử, bất kể địa vị cao quý của nàng.
Quý tộc say rượu bị kết án tử hình, còn thường dân bị trừng phạt bằng cách cạo trọc đầu và bị chế giễu trước công chúng. Không thể tránh án tử hình là những kẻ phản bội, kẻ giết người (kể cả phụ nữ phá thai và mọi người đã giúp họ), những kẻ loạn luân hay cưỡng hiếp. Hình phạt cho tội ngoại tình là treo cổ đối với người phụ nữ và ném đá đối với người đàn ông. Không ai được tự ý trừng phạt bên ngoài tòa án chính thức.
Về quan hệ hôn nhân ở người Aztec, có thể chia đại thể thành hai loại: một vợ một chồng (thường dân, những người trở thành thành viên đầy đủ của xã hội khi lập gia đình) và đa thê (thuộc về giới quý tộc cao cấp và các vị vua, về bản chất phục vụ mục đích chính trị là kết minh). Ở thường dân, tiếng nói chính trong việc chọn vợ chồng thuộc về cha mẹ của đôi trẻ. Khi gia đình chàng trai đã chọn được một cô gái, họ đến gặp một tư tế, người dựa vào ngày sinh của họ để xác định xem đôi vợ chồng tương lai có hợp nhau không và số phận nào đang chờ họ.
Tôn giáo và hiến tế
Toàn bộ văn hóa Aztec thấm đẫm tôn giáo và tín ngưỡng. Điện thần của họ có vô số vị thần thừa hưởng từ các dân tộc Trung Bộ châu Mỹ khác. Để hiểu hệ thống tôn giáo phức tạp của họ, chúng ta sẽ phải uốn không chỉ lưỡi mà cả trí óc. Dĩ nhiên chúng ta sẽ không làm vậy, nhưng sẽ điểm qua một vài vị quan trọng nhất:
Ometecuhtli – Một thần thoại sáng thế của người Aztec nói về vị thần này như đấng sáng tạo tối cao của trái đất và các vị thần khác. Thần được biết đến là vị thần của tính lưỡng nguyên và mang bản chất lưỡng tính, nam-nữ. Phần nam được gọi là Ometeotl và phần nữ là Omecihuatl.
Huitzilopochtli – Nữ thần đất Coatlicue
Coatlicue Nữ thần đất, “người mặc váy rắn”. Bức tượng đá cao 2,5 m hiện ở Bảo tàng Nhân học Quốc gia tại Thành phố Mexico. có một người con gái, Coyolxauhqui (nữ thần mặt trăng), và vô số con trai (Bốn trăm người phương Nam). Khi Coatlicue mang thai vị thần chiến tranh tương lai, người con gái tập hợp các anh em còn lại và thuyết phục họ trừng phạt mẹ bằng cái chết, vì cho rằng bà lăng loàn. Khi họ tấn công mẹ, Huitzilopochtli ra đời từ bụng bà, toàn thân sơn màu xanh, cầm một con rắn lửa mà với nó thần đã chém gục Coyolxauhqui và các anh em khác.
Thần thoại này nói về sự ưu thắng của mặt trời, được Huitzilopochtli đại diện, trước người chị Coyolxauhqui, đại diện cho mặt trăng. Mẹ thần, Coatlicue, là mặt đất với chiếc váy bằng rắn, nơi mặt trời mọc lên mỗi sáng. Còn các anh em của Huitzilopochtli, Bốn trăm người phương Nam, là những vì sao trên trời, tản mác mỗi sáng khi mặt trời bắt đầu lên. Trên đỉnh đại kim tự tháp của Tenochtitlan (với hai điện thờ dạng tháp dành cho Tlaloc và Huitzilopochtli) cháy một ngọn lửa vĩnh cửu dâng lên Huitzilopochtli. Nó không bao giờ được phép tắt, nếu không quyền lực và sự thống trị của người Aztec đối với các dân tộc khác có thể tan biến.
Tezcatlipoca – Thần của số phận và chiến tranh, kẻ mang đến bất hòa và tội lỗi. Thần từng được so sánh với Lucifer của Kitô giáo, và trong một số dị bản còn được coi là đấng sáng tạo ra trái đất. Tín ngưỡng thờ Tezcatlipoca có từ thời người ToltecDân tộc cai trị miền trung Mexico từ thế kỷ X đến thế kỷ XII, với kinh đô ở Tula. Người Aztec coi họ là hình mẫu và tổ tiên của mình.. Họ kể chuyện về một chiếc gương bằng đá vỏ chai sẫm màu, trong đó có thể thấy tương lai và những ảo tưởng thầm kín của con người. Trong một thời kỳ đói kém, Tezcatlipoca, còn được gọi là “Thần Gương Khói”, đã giấu chiếc gương đi để kéo dài nỗi khổ của loài người. Thần là đấng bảo trợ cho những hoạt động bí mật về đêm như ngoại tình và trộm cắp.
Tlaloc – Thần mưa. Tên Tlaloc bắt nguồn từ từ tlalli, nghĩa là đất trong tiếng Nahuatl, và hậu tố oc, chỉ một thứ ở bên trên. Dịch sát nghĩa: đấng ở trên mặt đất. Thần được tôn thờ bằng việc hiến máu người (chủ yếu của trẻ em và thanh niên) vào lễ hội Atlcahualo. Tín ngưỡng thờ thần gắn chặt với sự phì nhiêu của đất đai.
Quetzalcoatl – Thần gió và trí tuệ, người thầy của các nghệ thuật hòa bình. Dịch từ tiếng Nahuatl, Quetzalcoatl có hai nghĩa, “Rắn Lông Vũ” và “Cặp Song Sinh Quý Báu”. Thần là đấng bảo trợ của hoàng tộc, vì thế các thành viên hoàng tộc thường đeo lông chim quetzalQuetzal là một loài chim có bộ lông xanh lục óng ánh và chiếc đuôi dài tới một mét. Lông của nó quý hơn vàng và chỉ các vị vua và quý tộc mới được phép đeo.. Thần được coi là người phát minh ra lịch nghi lễ, người thầy dạy nghề nông và đấng bảo trợ của thợ thủ công. Thần là một trong số ít vị thần Aztec không đòi hiến tế người.
Nhiều thần thoại kể về cuộc xung đột giữa thần với vị thần bóng tối Tezcatlipoca. Một trong số đó kể rằng Quetzalcoatl đã triệu tập mọi con rắn ở bờ biển (vịnh Mexico) và kết chúng thành một chiếc bè, trên đó thần trở về vùng đất mình đã đến, Tlapallan. Vì người ta tin rằng Quetzalcoatl sẽ trở lại theo đúng con đường đã ra đi, một sự trùng hợp định mệnh với đế chế Aztec đã xảy ra. Thay vì vị thần trí tuệ, chính Cortés và những kẻ chinh phục của ông đã đổ bộ lên bờ vịnh Mexico. Ông đến đúng vào năm (Một Lau sậy) mà theo lời tiên tri Quetzalcoatl sẽ đến, và vì vậy những kẻ chinh phục bị lầm tưởng là thần linh.
Nghi lễ hiến tế
Người Aztec không phải là những người đầu tiên thực hành hiến tế nghi lễ; họ tiếp nhận nó từ các dân tộc Trung Bộ châu Mỹ khác và nâng nó lên mức cao nhất có thể. Dâng một vật hiến tế là người là một bổn phận tôn giáo, một nhu cầu để duy trì thế giới, gìn giữ sự phì nhiêu của đất đai và quyền lực của nhà vua. Các vị thần, những đấng có thể kết thúc và hủy diệt thế giới bất cứ lúc nào, phải được làm cho hài lòng.
Ở người Aztec có hai hình thức hiến tế phổ biến nhất: một là moi tim ra khỏi lồng ngực nạn nhân, hai là thiêu sống. Các tư tế đặt nạn nhân lên phiến đá đại bàng (cuauhxicalliMột chiếc bình đá, thường có hình đại bàng hoặc báo đốm, dùng để đặt trái tim của những người bị hiến tế. Nó được gọi là “bình đại bàng”.), có mặt nhọn, để nạn nhân ưỡn lưng và lồng ngực ở tư thế thuận lợi cho việc lấy tim ra dễ dàng hơn. Trái tim bị moi ra luôn được hướng về phía mặt trời rồi ném trước tượng vị thần mà lễ hiến tế dâng lên. Thi thể bị ném xuống đống xác đẫm máu ở chân cầu thang. Về sau chúng được thu gom và chuẩn bị cho những bữa tiệc ăn thịt người.
Hiến tế bằng lửa được dành cho thần lửa Xiuhtecuhtli. Ngoài hai cách chính này, còn có hình thức hiến tế để tôn vinh thần gieo trồng và cây cỏ, Xipe Totec. Nạn nhân bị giết bằng tên để máu của họ chảy xuống đất như nước ban sự sống cho đất đai (người Aztec gọi máu người là chalchiuatl – nước quý). Sau đó xác bị lột da, và vị tư tế khoác lên mình lớp da của nạn nhân.
Năm 1487, hoàng đế Ahuitzotl khánh thành đại đền của Tenochtitlan (Templo MayorĐại Đền ở trung tâm Tenochtitlan, một kim tự tháp đôi thờ Huitzilopochtli và Tlaloc. Di tích của nó được phát hiện tình cờ năm 1978, ngay giữa Thành phố Mexico. – ngôi đền thờ Huitzilopochtli và Tlaloc) bằng một cuộc hiến tế nghi lễ khổng lồ. Nhà biên niên sử Fernando de Alva Ixtlilxochitl đã mô tả sự kiện ấy là “một cuộc tàn sát chưa từng có trong lịch sử loài người”. Đại lễ kéo dài bốn ngày. Theo một số nguồn, 80.000 người đã bị hiến tế trong dịp này. Lễ hiến tế đầu tiên do chính Ahuitzotl thực hiện, đâm một con dao đá vỏ chai
Dao nghi lễ Lưỡi bằng đá vỏ chai, thứ thủy tinh núi lửa sắc hơn thép. Chuôi được trang trí bằng khảm ngọc lam và vỏ sò. vào ngực nạn nhân và lấy tim ra, dâng lên bàn thờ mới của Huitzilopochtli.
Chiến tranh và đời sống quân sự
Đối với các dân tộc Trung Bộ châu Mỹ, chiến tranh là một trạng thái tự nhiên và là lối sống của họ. Chiến tranh có nghĩa là giành tài nguyên, thống trị các dân tộc khác, có lao động nô lệ và những nô lệ dành cho các nghi lễ hiến tế.
Một trong những hình thức chiến tranh nổi tiếng là xochiyaoyotl (Chiến tranh Hoa). Đây là những trận đánh được sắp đặt trước, với sự đồng ý của cả hai bên tham chiến. Trong đó, các chiến binh có thể bắt sống tù binh để hiến tế nghi lễ và trau dồi tài nghệ chiến đấu. Như vậy, hai đạo quân giao chiến với nhau mà không bên nào xông vào thành phố của bên kia. Bản thân cái tên Chiến tranh Hoa có lẽ gắn với nghi lễ diễn ra sau trận đánh. Dân chúng tôn vinh các chiến binh của mình bằng cách rước họ đi thành đoàn, xếp thành hình một vòng hoa. Chiến tranh Hoa được tiến hành song song với kiểu chiến tranh thông thường.
Để thăng tiến trong hàng ngũ quân sự, một chiến binh phải nổi bật bằng lòng dũng cảm trong trận và mang về càng nhiều tù binh sống càng tốt. Những đơn vị tinh nhuệ của người Aztec là các chiến binh đại bàng và báo đốmHai đẳng cấp chiến binh lừng danh nhất. Chỉ những chiến binh đã bắt được ít nhất bốn kẻ thù mới được nhận vào. Chiến binh đại bàng đội mũ hình đầu đại bàng, chiến binh báo đốm mặc trang phục bằng da báo.. Người Aztec không có quân đội thường trực; quân đội được huy động khi cần. Mỗi thành phố hay khu phố phải cung cấp khoảng 400 binh sĩ, do thủ lĩnh địa phương chỉ huy. Những đơn vị này được gộp thành các đơn vị lớn hơn khoảng 8.000 chiến binh. Cho những chiến dịch lớn, người ta tập hợp tới 25 sư đoàn như vậy, tổng cộng khoảng 200.000 chiến binh.
Về vũ khí, họ có giáo ngắn, chùy
Macuahuitl Một thanh kiếm (hay chùy) bằng gỗ gắn những lưỡi đá vỏ chai. Đây là vũ khí đặc trưng của Trung Bộ châu Mỹ; theo biên niên sử Tây Ban Nha, nó có thể hạ một con ngựa chỉ bằng một nhát. gắn lưỡi đá vỏ chai, thủy tinh núi lửa, atlatlDụng cụ phóng lao: một cán gỗ có móc ở đầu, giúp kéo dài cánh tay và cho ngọn lao tốc độ cùng tầm xa lớn hơn nhiều. Thổ dân Úc cũng dùng nó. (một vũ khí cổ xưa, dụng cụ phóng lao) và khiên làm bằng da thú.
Sự thất thủ của Azcapotzalco và việc giết vua Maxtla của thành này theo nghi lễ năm 1428 đánh dấu sự cáo chung của đế chế Tepanec, và quyền cai trị của Liên minh Tam phương được thiết lập. Liên minh gồm Tenochtitlan, Texcoco và Tlacopan. Họ là động lực chính của sự bành trướng Aztec, kiểm soát một đế chế lớn đang hình thành.
Tenochtitlan – thăng trầm
Một trong những truyền thuyết kể về sự thành lập Tenochtitlan, thành phố mà trên đó đại đô thị Thành phố Mexico ngày nay tọa lạc:
Hãy đi ngay và tìm cây xương rồng (tenochtli) có một con đại bàng đậu mãn nguyện. Ở đó chúng ta sẽ định cư, ở đó chúng ta sẽ cai trị, ở đó chúng ta sẽ chinh phục bằng giáo và khiên của mình. Ở đó sẽ là thành phố Mexico-Tenochtitlan của chúng ta, nơi đại bàng kêu, dang cánh và ăn, nơi cá bơi lội. Nơi con rắn bị nuốt chửng.
Huitzilopochtli, thần chiến tranh và mặt trời, nói với vị đại tư tế Cuauhcoatl
Và thế là năm 1325, trên hồ Texcoco, một trong những thành phố đẹp nhất từng được bàn tay con người tạo nên đã được thành lập. Bao quanh bởi nước, nó trải rộng trên mọi hòn đảo nhỏ và bãi cát. Nhà cửa được dựng trên cọc phía trên mặt nước và dọc bờ hồ. Vì thiếu đất canh tác, họ đã xây những chinampaNhững cánh đồng nổi: các luống hình chữ nhật đắp bằng bùn và lau sậy, được neo bằng cây liễu trong lòng hồ nông. Chúng màu mỡ đến mức cho tới bảy vụ mỗi năm. nổi tiếng (cánh đồng nổi). Diện tích một chinampa dao động từ 100 đến 850 m².
Ở trung tâm, nơi diễn ra các nghi lễ chính, sừng sững đại kim tự tháp thờ Huitzilopochtli và Tlaloc. Ở khu chợ lớn của thành phố, có thể gặp khoảng 50.000 người. Bản thân thành phố có hơn 300.000 cư dân một chút. Họ xây những ngôi nhà một tầng nhỏ, cầu kéo, trường học và đền thờ, và còn có cả nhà tắm hơi, vì họ coi trọng vệ sinh, khác với những kẻ mới đến từ châu Âu. Họ cũng xây những cầu dẫn nước cung cấp nước uống cho thành phố. Họ nào ngờ rằng một ngày kia những kẻ chinh phục sẽ vây hãm thành phố và cắt nguồn nước, và đó sẽ là dấu chấm hết cho họ.
Những câu chuyện về các kim tự tháp lớn hơn cả kim tự tháp Ai Cập, về vô số vàng, bạc và đá quý, đã đến được Cuba và khơi dậy trí tưởng tượng của người Tây Ban Nha ở đó. Trong số những người quan tâm nhất có Hernán Cortés
Hernán Cortés 1485–1547. Kẻ chinh phục người Tây Ban Nha, người với vài trăm binh lính và hàng nghìn đồng minh bản địa đã lật đổ đế chế Aztec., thị trưởng một thị trấn nhỏ ở Cuba. Ông đã xoay xở được sự chấp thuận và tiền bạc cho cuộc thám hiểm của mình đến đất Trung Bộ châu Mỹ. Ông giong buồm từ Cuba ngày 10 tháng 2 năm 1519 với 508 binh lính, 100 thủy thủ và 16 con ngựa. Ông đổ bộ gần thành phố Tabasco. Để ngăn binh lính đào ngũ và dao động, ông cho đánh đắm các con tàu, để không ai có thể quay về Cuba.
Trên đường đến Tenochtitlan, Cortés đã lôi kéo được những người Trung Bộ châu Mỹ bất mãn và bị áp bức. Đồng minh chính của ông là thành phố TlaxcalaMột quốc gia độc lập ở phía đông thung lũng Mexico mà người Aztec chưa bao giờ khuất phục được. Người Tlaxcala là kẻ thù lớn nhất của họ và đã cung cấp cho Cortés hàng chục nghìn chiến binh.. Khi họ đến Tenochtitlan, Moctezuma IIMoctezuma II (khoảng 1466–1520), vị vua thứ chín của Tenochtitlan, lên ngôi từ năm 1502. Dưới thời ông, đế chế Aztec đạt đến lãnh thổ rộng lớn nhất. tiếp đón người Tây Ban Nha tại kinh đô của mình, và trong nhiều tháng họ đi lại tự do trong thành phố. Sau một thời gian, những vị khách bắt giữ Moctezuma và giữ ông làm con tin. Một cuộc nổi dậy bùng lên trong thành phố, và khi Moctezuma xuất hiện để trấn an đồng bào, ông bị đón bằng một trận mưa đá; vài ngày sau ông chết vì vết thương.
Cortés và những kẻ chinh phục của ông gom nhiều vàng bạc nhất có thể mang theo và trốn khỏi thành phố trong đêm, đến với đồng minh ở Tlaxcala. Sáu tháng sau, với quân tiếp viện từ bờ biển và một đạo quân Tlaxcala lớn, họ đã phá hủy được Tenochtitlan. Cho cuộc tấn công, ông dùng 13 chiếc tàu nhỏ đã cho đóng trong thời gian đó. Ông cắt nguồn nước uống và nhờ đó làm suy yếu quân phòng thủ, rồi tấn công họ từ mặt nước, phá hủy không chỉ thành phố mà cả đế chế Aztec.
“Quốc kỳ Mexico có hình một con đại bàng đậu trên cây xương rồng, đang nuốt một con rắn.”
