Vương quốc Chimú (hay Chimor) phát triển trên bờ biển phía bắc Peru từ khoảng thế kỷ XIII đến thế kỷ XV SCN, trên một lãnh thổ rộng chừng 40.000 kilômét vuông – từ thung lũng sông Moche ở phía bắc đến các sông Zarumilla và Chancay ở phía nam. Vào cuối thời kỳ tồn tại, nó rơi vào ách cai trị của người Inca dưới triều Pachacuti, và trong nửa sau thế kỷ XV bị sáp nhập vào đế chế Tawantinsuyu. Phần lớn những gì ta biết ngày nay về nguồn gốc và sự sụp đổ của nhà nước này đến từ các ghi chép của những kẻ chinh phục Tây Ban Nha, những người đã thu thập các truyền thuyết và thần thoại về nó từ dân địa phương.
Theo linh mục kiêm nhà biên niên sử người Tây Ban Nha thế kỷ XVII Antonio de la Calancha, vị trí trung tâm trong tôn giáo của người Chimú thuộc về Mặt Trăng, được tôn kính hơn cả Mặt Trời chính bởi vì, khác với Mặt Trời, nó có thể thấy được cả ban ngày lẫn ban đêm. Người ta tin rằng Mặt Trăng chi phối thiên nhiên – sự sinh trưởng của cây cối, thủy triều, bình minh và sấm sét – và nguyệt thực được ăn mừng như những khoảnh khắc nó chiến thắng trong cuộc đấu tranh vũ trụ vĩnh cửu; nếu một đêm nào đó nó không xuất hiện trên bầu trời, người ta hiểu rằng nó đang bận trừng phạt những kẻ có tội ở thế giới bên kia.
Vì người Chimú, cũng như nền văn hóa Moche lân cận và cổ hơn mà từ đó họ còn kế thừa cả hệ thống thủy lợi, là một dân tộc duyên hải, người ta cho rằng họ cũng kế thừa tín ngưỡng thờ Mặt Trăng từ người Moche – trong khi các nền văn hóa ở nội địa Andes, như Tiwanaku, lại thiên về thờ Mặt Trời. Ngoài Mặt Trăng, người Chimú còn tôn kính biển cả (Ni), nguồn sống được dâng lễ vật, cũng như một số vì sao và tín ngưỡng thờ chính nhà vua; biểu tượng tôn giáo phổ biến nhất là con rắn, gắn với sự sinh sôi trên khắp lục địa châu Mỹ. Người chết, nhất là các vị vua, được chôn cùng đồ tùy táng phong phú – thức ăn, vũ khí, đồ vật, và đôi khi cả một người vợ, con cái và vật nuôi.
Người Chimú là những thợ kim hoàn xuất sắc, và đồ gốm đen đặc trưng làm bằng khuôn của họ đến nay vẫn được đánh giá rất cao. Nền kinh tế dựa trên một hệ thống thủy lợi phát triển, kế thừa từ người Moche, tưới cho các cây trồng như ớt, bí, đậu, ngô, lạc, khoai lang và sắn, cùng nhiều loại trái cây. Họ đánh cá, cũng bằng kỹ thuật học từ người Moche, từ bè (bằng lưới) và thuyền (bằng lưỡi câu), và các hình vẽ trên đồ gốm của họ còn chứng minh một kỹ năng khác thường – huấn luyện chim cốc bắt cá cho mình.
Chan Chan, thành phố bùn
Người Chimú có nguồn gốc từ một số cộng đồng nhỏ hơn sống trong vùng quanh Chan Chan, những cộng đồng này sau khi hợp nhất đã lớn mạnh thành một nhà nước hùng mạnh của miền trung Andes. Việc lập nên vương triều được kể lại trong truyền thuyết về người anh hùng nửa huyền thoại Taycanamo – tương tự như Manco Cápac ở người Inca – người được cho là đã đến thung lũng Moche trên một chiếc bè, với tư cách sứ giả của một vị chúa tể hùng mạnh bên kia biển, mang theo một thứ bột vàng thần kỳ. Ông xây một cung điện, và khoảng năm 1300, người dân địa phương tôn ông làm thủ lĩnh.
Các phát hiện khảo cổ cho thấy một khu định cư đã tồn tại trên địa điểm Chan Chan từ khoảng năm 800, nhưng thành phố chỉ đạt đến sự huy hoàng trọn vẹn khi Taycanamo và triều đại của ông xuất hiện; tính cả ông, triều đại này có mười vị vua. Vương quốc đạt đến đỉnh cao quyền lực vào giữa thế kỷ XV, dưới thời vị vua cuối cùng, Minchançaman, khi nó trải dài dọc bờ Thái Bình Dương khoảng 960 kilômét, còn bản thân Chan Chan – với diện tích khoảng 20 kilômét vuông và gần 40.000 dân – thậm chí còn lớn hơn cả Cusco.
Ở chính trung tâm thành phố là mười khu nhà lớn có tường bao; người ta cho rằng mỗi vị vua trong mười vị của triều đại đã xây khu riêng của mình, nối thêm vào khu của người tiền nhiệm. Khi vua còn sống, những không gian này là cung điện hoàng gia, và sau khi vua qua đời chúng được biến thành đền thờ ông, còn người kế vị thì xây một khu mới cho mình. Trong một gò đất, các nhà khảo cổ đã tìm thấy hài cốt của một trăm thiếu nữ, được cho là đã bị hiến tế trong lễ an táng một vị vua.
Hồi kết đến cùng với cuộc tiến quân của người Inca: Minchançaman kháng cự rất ít, và Chimú bị đánh bại, sáp nhập vào một đế chế đang bành trướng không gì cản nổi. Theo cách đối xử quen thuộc của người Inca với các dân tộc bị chinh phục, những chủ nhân mới hành xử tương đối ôn hòa – họ đặt Chumun Caur, con trai của vị vua Chimú cuối cùng, làm người cai quản vương quốc bại trận. Thế nhưng trong khoảng năm 1485 đến 1490, sự thống nhất của vương quốc cũ tan rã hoàn toàn, và người Inca đơn giản là chiếm lấy cho mình nhiều thành tựu của văn hóa Chimú, từ tay nghề thủ công đến thủy lợi – để rồi chỉ vài thập kỷ sau, chính đế chế Inca cũng chịu chung thất bại, lần này dưới tay những kẻ chinh phục Tây Ban Nha. Chan Chan đến nay vẫn được coi là một trong những thành phố bằng gạch không nung lớn nhất từng được xây dựng, và tàn tích của nó là minh chứng cho sự vĩ đại một thời của vương quốc Chimú.
