Kulturni horizont poznat kao Čavin razvijao se u peruanskim Andima otprilike između 1500. i 400. godine pre nove ere – u isto vreme kada je u Mezoamerici cvetala olmečka kultura. Njegovo najvažnije i najbolje istraženo nalazište, Čavin de Uantar
Čavin de Uantar Nalazište u dolini reke Mosne i približna oblast uticaja kulture Čavin duž severnog i centralnog Perua., podignuto je kao ceremonijalno središte u srcu planina, u dolini reke Mosne, na visini od oko 3.135 metara.
Arheološki kompleks obuhvata platforme, terase i trgove karakteristične za ovakve ceremonijalne centre, a njegovo srce čini građevina poznata pod imenom Kastiljo („tvrđava“). U njene zidove uklesane su kamene glave sa crtama koje podsećaju na jaguara, dok se među mitskim simbolima ove kulture, pored jaguara, izdvajaju i zmija, kondor i riba.
Sa nalazišta potiču i dva izuzetno cenjena monolita, danas izložena u Nacionalnom muzeju antropologije, arheologije i istorije u Limi: Obelisk Teljo
Obelisk Teljo Nazvan u čast peruanskog arheologa Hulija Sesara Telja. Izložen u Nacionalnom muzeju antropologije, arheologije i istorije u Limi., nazvan po arheologu Huliju Sesaru Telju, i Stela Raimondi
Stela Raimondi Nazvana po italijanskom naučniku Antoniju Raimondiju. Izložena u Nacionalnom muzeju antropologije, arheologije i istorije u Limi., po italijanskom prirodnjaku Antoniju Raimondiju koji je u XIX veku proučavao Peru.
O tome kakav je zapravo bio domašaj moći ovog mesta, mišljenja istraživača se razilaze: po jednoj teoriji Čavin de Uantar je bio prestonica teokratske vlasti koja je političage i verski podredila okolne narode, dok druga u njemu vidi pre svega veliko hodočasničko svetilište, mesto okupljanja bez šire političke kontrole nad okolinom.
Lanzon i kult jaguara
U samom srcu glavne građevine, u uskom podzemnom hodniku, stoji – i danas, na mestu gde je i podignut – monolit poznat kao Lanzon: kameni blok visok preko četiri metra, oblikovan poput dugačkog sečiva i prekriven reljefima. Predstavlja jedno od centralnih čavinskih božanstava, prikazano na način koji je istovremeno ljudski i zverski – upravo takva dvojnost bila je srž čavinske religije.
Verovalo se da sveštenici tokom obreda mogu da se preobraze u jaguara i na taj način uspostave vezu sa natprirodnim silama. Priprema za takvu ulogu počinjala je rano: budući sveštenici su, prema predanju, još od detinjstva navikavani da spavaju danju, a bdiju noću, izbegavajući sunčevu svetlost godinama unazad. Kontakt sa onostranim tražen je i uz pomoć halucinogenih supstanciKaktus San Pedro (Echinopsis pachanoi) cveta samo noću, a u svojim bodljama sadrži meskalin, psihoaktivnu supstancu koja izaziva jake vizuelne halucinacije. Njegova upotreba u andskim ritualima dokumentovana je već u čavinsko doba., pre svega ekstrakta kaktusa San Pedro, čiji cvetovi se otvaraju isključivo noću, a čije bodlje sadrže značajne količine meskalina.
Etape tog simboličkog preobražaja u alter-ego – jaguara ili orla – prikazane su na kamenim skulpturama postavljenim oko kružnog trga u Čavinu. Tradicija upotrebe napitaka od kaktusa San Pedro u noćnim ritualima nije sasvim izumrla: na pojedinim mestima severne obale Perua zadržala se sve do danas. Uticaj čavinske religije i ikonografije nije se ugasio ni padom ovog centra – njegovi tragovi prepoznaju se i u kulturama koje su u Andima nastale mnogo docnije.
Nalazište je toliko upečatljivo da je i sam peruanski nobelovac Mario Vargas Ljosa, inače sklon racionalnom, gotovo skeptičnom pristupu istoriji, opisao svoju posetu Čavin de Uantaru kao trenutak u kom je, usred trgova, zidina i mračnih hodnika sa Lanzonom, prvi put zaista osetio prisustvo drevnih hodočasnika i strahopoštovanje koje su ta božanstva nekada ulivala.
