Dọc theo vùng đất thấp ẩm ướt bên vịnh Mexico, trên lãnh thổ các bang Veracruz và Tabasco của Mexico ngày nay, khoảng giữa năm 1200 và 400 TCN đã phát triển một nền văn minh mà ngày nay chúng ta gọi là Olmec. Cái tên này do truyền thống Aztec đặt cho họ rất lâu về sau – từ Olmeca có nghĩa đại khái là “dân cao su” – bởi tên mà họ thực sự dùng để tự gọi mình thì không ai biết, vì chữ viết của họ, nếu có, đến nay vẫn chưa được giải mã. Dù vậy, các nhà khảo cổ thường gọi họ là “nền văn hóa mẹ” của Trung Bộ châu Mỹ, bởi trong nghệ thuật và tín ngưỡng của họ có thể nhận ra cội rễ của nhiều nền văn minh về sau, từ Maya cho đến Aztec.
Trung tâm lớn sớm nhất là San Lorenzo, phát triển rực rỡ trong khoảng từ năm 1200 đến 900 TCN; sau khi nơi này suy tàn, vai trò trung tâm hàng đầu chuyển sang La Venta, cho đến khoảng năm 400 TCN. Cả hai di chỉ đều nổi tiếng với những đầu tượng đá khổng lồ – cho đến nay đã tìm thấy khoảng mười bảy tượng đài như vậy, cao từ một mét rưỡi đến hơn ba mét và nặng tới vài chục tấn. Chúng được tạc từ đá bazan khai thác ở dãy núi Sierra de los Tuxtlas, từ đó, có lẽ bằng bè xuôi theo các dòng sông, được vận chuyển xa tới một trăm kilômét đến nơi dựng tượng – một công trình đòi hỏi lực lượng lao động khổng lồ được tổ chức chặt chẽ, dù người Olmec không biết đến bánh xe lẫn súc vật kéo. Mỗi đầu tượng có những nét mặt riêng biệt, dễ nhận ra, nên người ta cho rằng chúng khắc họa những vị vua cụ thể, thường đội trên đầu thứ gì đó giống mũ bảo hộ trong trò chơi bóng.
Thần báo đốm và đá thiêng
Vị trí trung tâm trong nghệ thuật Olmec thuộc về hình tượng người-báoMột hình tượng lai trong nghệ thuật Olmec, nửa người nửa báo đốm, gắn với sự hóa thân mang tính shaman của nhà vua và với vị thần của mưa và sự phì nhiêu của đất đai. – một sinh vật lai có gương mặt trẻ thơ, khóe miệng trễ xuống và đôi khi có đầu bị chẻ đôi. Mô-típ này lặp lại trên những bức tượng nhỏ và mặt nạ bằng ngọc bích cùng các loại đá xanh khác, mà người Olmec nhập về từ những nguồn xa xôi và coi là thiêng liêng; tại La Venta, người ta còn phát hiện cả những nền khảm bằng loại đá này, được ghép tỉ mỉ rồi cố ý chôn xuống đất như một lễ vật.
Người Olmec cũng được xem là những người đầu tiên được biết đến đã chơi trò bóng Trung Bộ châu Mỹ – các phát hiện khảo cổ cho thấy từ nhựa cây cao su trộn với nước ép của một loài bìm bìm, họ đã làm ra cao su có độ đàn hồi khác nhau, hàng nghìn năm trước khi một quy trình tương tự được “tái phát hiện” ở châu Âu dưới tên gọi lưu hóa. Gần San Lorenzo còn tìm thấy cái gọi là phiến đá CascajalMột phiến đá được tìm thấy năm 2006 gần San Lorenzo, khắc 62 ký hiệu có niên đại khoảng năm 900 TCN – mẫu chữ viết cổ nhất được biết đến ở Trung Bộ châu Mỹ, đến nay vẫn chưa được giải mã., một phiến đá khắc một chuỗi ký hiệu có niên đại khoảng năm 900 TCN, mẫu chữ viết cổ nhất được biết đến ở Trung Bộ châu Mỹ, dù đến nay vẫn chưa được giải mã. Chính nhờ những dấu vết như thế – trò chơi bóng, lịch, tín ngưỡng báo đốm và những bước đầu của chữ viết, tất cả về sau đều xuất hiện ở người Maya và các dân tộc khác – mà người Olmec được coi là cội nguồn văn hóa của toàn bộ nền văn minh Trung Bộ châu Mỹ, dù các nhà khảo cổ vẫn tranh luận ảnh hưởng ấy trực tiếp đến mức nào, và bao nhiêu phần là sự phát triển song song của những nền văn hóa có quan hệ gần gũi.
