Thần Mặt Trời Inti, thấy con người sống như thú vật, đã động lòng thương và phái hai người con của mình xuống để mang đến cho họ trí tuệ, dạy họ nhiều kỹ năng và ban cho họ luật lệ, để họ thoát khỏi cảnh man rợ. Hai người con ấy là những người Inca đầu tiên, Manco Cápac và Mama Ocllo.
Inti đặt họ xuống mặt nước hồ TiticacaHồ lớn nhất Nam Mỹ và là hồ có tàu bè đi lại cao nhất thế giới, ở độ cao khoảng 3.800 m so với mực nước biển, trên biên giới Peru và Bolivia ngày nay. Trong truyền thống Andes, nó được coi là nơi khởi nguồn của thế giới. và trao cho họ một cây gậy vàng, dặn rằng đi đến đâu dừng lại ở đó, họ hãy thử cắm gậy xuống đất. Nơi nào cây gậy cắm ngập chỉ bằng một nhát, nơi đó họ sẽ lập một thành phố và một triều đình. Đất đã nuốt cây gậy vàng trên một ngọn đồi (Huanacauri), và ở đó Cusco được thành lập, kinh đô của đế chế lớn nhất châu Mỹ thời tiền Columbus.
Truyền thuyết này và một vài truyền thuyết Andes khác về nguồn gốc nền văn minh Inca khác nhau, nhưng chúng có chung một mô-típ thần thoại: Manco Cápac và Mama Ocllo là những người Inca đầu tiên.
Tawantinsuyu
Đế chế Inca được gọi là Tawantinsuyu, nghĩa là vương quốc bốn phương của thế giới, và gồm bốn phần: Chinchaysuyu, Kuntisuyu, Antisuyu và Collasuyu. Nó trải dài dọc bờ Thái Bình Dương và dãy Andes hơn 4.000 km, từ Ecuador ngày nay đến Chile, và có diện tích 950.000 kilômét vuông. Kinh đô của nó là Cusco.
Theo truyền thuyết có 13 vị vua Inca, nhưng vì thiếu bằng chứng, tám vị đầu tiên được coi là nhân vật thần thoại; có lẽ họ chỉ là những tù trưởng. Lịch sử của người Inca bắt đầu từ thế kỷ XV, dưới triều Pachacuti Inca Yupanqui
Pachacuti Inca Yupanqui Tượng đài Pachacuti Inca Yupanqui, Aguas Calientes, Machu Picchu. (1438–1471), và kéo dài khoảng 100 năm.
Đế chế được nối liền bởi một mạng lưới đường sá tráng lệ, cho việc xây dựng và duy tu mà người Inca đã bỏ ra rất nhiều nguồn lực. Những con đường này chắc chắn là một trong những công cụ hữu hiệu nhất để khuất phục các dân tộc khác và mở rộng đế chế. Bốn con đường chính xuất phát từ Cusco, nối liền cả bốn phần của đế chế. Dọc theo chúng là những trạm nghỉ và kho chứa lương thực cùng quân trang (tambo), cách nhau một ngày đường đi bộ.
Ở những nơi cần vượt qua các hẻm vực sâu và rộng của những con sông lớn, người ta dựng cầu treo
Cầu treo Những sợi thừng dày bện từ sợi thực vật và gia cố bằng các thanh gỗ đặt ngang, buộc chặt ở hai bên hẻm vực vào các công trình đá vững chắc hoặc vào vách đá. Hai con ngựa có thể cùng lúc đi qua một cây cầu như vậy mà không sợ cầu sập.. Nếu không có những con đường được bảo dưỡng tốt ấy, người Inca đã không có được mạng lưới người đưa tin hiệu quả (chasqui
Người đưa tin chasqui Họ chỉ được dùng cho việc công của nhà nước hoặc phục vụ nhà vua. Họ mang các báo cáo về tình trạng tài nguyên được ghi trên quipu, hoặc truyền tin bằng lời. Dọc các con đường có những trạm cách nhau không xa, để người đưa tin mệt mỏi chuyển tin cho một người còn sung sức, và cứ thế nối tiếp cho đến đích cuối cùng.) để chuyển tin tức.
Cusco (giữa lịch sử và thần thoại)
Trong tiếng Quechua (runa simi, ngôn ngữ của nhân dân), cũng là ngôn ngữ chính thức của đế chế, Cusco có nghĩa là “Rốn của Thế giới”. Theo truyền thuyết, nó được người Inca đầu tiên, Manco Cápac, lập nên vào khoảng thế kỷ XII. Thành phố nằm trên dãy Andes ở độ cao khoảng 3.500 mét. Thành phố được chia làm hai phần, thượng (Hanan) và hạ (Hurin). Cusco tượng trưng cho thân hình của một con báo sư tử
Cusco hình con báo sư tử Sơ đồ thành phố và lá cờ của Cusco (các màu của cầu vồng)., còn cái đầu với hàm răng sắc nhọn thì được thể hiện bằng pháo đài.
Sự bành trướng của đế chế Inca bắt đầu với việc bảo vệ Cusco và khuất phục dân tộc Chanka. Lịch sử chính thống cho biết điều này diễn ra dưới triều Pachacuti Inca Yupanqui (1438–1471). Garcilaso de la Vega, El Inca
Garcilaso de la Vega, El Inca (1539–1616) là con trai của một kẻ chinh phục Tây Ban Nha và một công chúa Inca. Ông viết dựa trên những câu chuyện do họ hàng bên ngoại (giới quý tộc Inca) kể lại. Ông xuất bản phần đầu của “Bình giải hoàng gia” năm 1609; phần thứ hai ra đời sau khi ông mất, năm 1617. Tòa án dị giáo và chính quyền Tây Ban Nha đã hủy và cấm sách của ông, và chỉ đến thế kỷ XVIII người ta mới có thể đọc lại chúng. không đồng ý. Trong cuốn sách nổi tiếng “Bình giải hoàng gia về người Inca”, ông nói rằng các nhà biên niên sử Tây Ban Nha đã nhầm lẫn Pachacuti Inca Yupanqui với cha ông là Inca Viracocha.
Inca Viracocha có một điềm báo từ chính thần Viracocha, vị thần đã nói với ông trong giấc mơ rằng người Chanka
Người Chanka Tượng đài dân tộc Chanka. đang chuẩn bị lật đổ Cusco và sự cai trị của người Inca, rằng họ sẽ kéo đến với một đạo quân lớn và cần phải chuẩn bị phòng thủ, và rằng Inti (Mặt Trời) sẽ giúp đỡ họ. Ba tháng sau giấc mơ ấy, tỉnh Chinchaysuyu, nơi người Chanka sinh sống, nổi dậy chống người Inca và một chiến dịch lớn nhắm vào Cusco đang được chuẩn bị. Đạo quân ấy có hơn 30.000 chiến binh, do vị chỉ huy dũng cảm Hanco Huallu dẫn đầu.
Khi đạo quân hùng mạnh tiến sát Cusco, hoảng loạn bùng lên và phần lớn thành phố bỏ chạy, cùng với vua Yahuar Huacac. Giữa cảnh hỗn loạn ấy, hoàng tử Inca Viracocha tập hợp những binh lính tán loạn (khoảng 12.000 người) và tất cả những ai có thể cầm vũ khí, kêu gọi họ quay lại cùng mình bảo vệ thành phố. Trong khi tập hợp đạo quân tản mác, ông sai sứ giả đến nói với người Chanka rằng ông sẽ tha thứ cho cuộc nổi loạn nếu họ trở về nhà. Hanco Huallu gửi lại câu trả lời: “Ngày mai sẽ rõ ai là vua và ai có thể tha thứ cho ai.”
Trong tiếng tù và và tiếng ốc, quân đội Inca, dù ít quân hơn, đã đứng vững trước đòn tấn công của các chiến binh Chanka. Sau nhiều giờ giao chiến đẫm máu, người Chanka bắt đầu núng thế, vì những lực lượng mới, sung sức từ các tỉnh khác liên tục kéo đến tiếp viện cho người Inca, cùng với những binh lính tán loạn mà ban đầu hoàng tử chưa thể tập hợp được. Các chiến binh Inca hô vang rằng điềm báo mà Inca Viracocha nhận được đang thành hiện thực và thần Mặt Trời Inti đã bắt đầu biến đá thành chiến binh. Người Chanka mê tín, khi ấy đang mất đi một trận chiến gần như đã thắng, đã đầu hàng sau tám giờ giao chiến. Khoảng 8.000 chiến binh Inca ngã xuống, còn người Chanka mất hơn 20.000 người.
Tôn giáo
Khi đế chế mở rộng, người Inca áp đặt sự thống trị chính trị và kinh tế lên các bộ tộc và dân tộc bị chinh phục, nhưng phần lớn trường hợp vẫn tôn trọng truyền thống và tinh thần tôn giáo của họ. Dù áp đặt quốc giáo thờ Mặt Trời, mọi dân tộc bị chinh phục vẫn được tự do giữ tín ngưỡng và các vị thần của riêng mình, mà phần lớn là một hình thức thờ cúng thiên nhiên.
Các dân tộc Andes tin rằng thế giới sinh ra từ đá, nguyên tố khởi thủy, vào đó vị thần hùng mạnh Apu Kon Tiki Viracocha đã thổi linh hồn và ban sự sống. Viracocha được coi là đấng sáng tạo ra muôn vật. Garcilaso de la Vega nói rằng Viracocha không phải là vị thần tối cao và rằng các nhà biên niên sử Tây Ban Nha đã hiểu sai điều này vì không biết ngôn ngữ, và rằng thực ra ông là con trai của thần Mặt Trời Inti. Ông cũng không đồng ý với các nhà biên niên sử Tây Ban Nha rằng người Inca hiến tế người; ngược lại, ông nói rằng họ cấm những nghi lễ như vậy.
Vị trí nổi bật nhất trong tôn giáo Inca thuộc về thần Mặt Trời Inti. Để tôn vinh thần, người Inca dựng nhiều đền thờ và dâng lên thần các nghi lễ. Ở Cusco có ngôi đền tráng lệ Coricancha“Khuôn viên Vàng”, ngôi đền quan trọng nhất của đế chế, thờ thần Inti. Người Tây Ban Nha đã cướp phá nó và xây nhà thờ cùng tu viện Santo Domingo trên nền móng của nó; đến nay chúng vẫn đứng trên những bức tường Inca. (Khuôn viên Vàng), với tường bên trong được dát vàng. Một trong những lễ hội chính dâng lên Inti là Inti Raymi
Inti Raymi Lễ hội Mặt Trời, năm mới của người Inca, đến nay vẫn được tổ chức ở Cusco., năm mới của người Inca, được tổ chức cho đến tận ngày nay.
Thế giới được chia thành ba tầng tâm linh theo chiều dọc:
- Hanan Pacha – vòm trời
- Pacha Mama – thế giới trần gian
- Uku Pacha – cõi âm, nơi người chết cư ngụ
Cả ba thế giới đều là nơi cư ngụ của những linh hồn gọi là huacaHuaca là bất cứ thứ gì linh thiêng: một ngọn núi, một dòng suối, một tảng đá, một ngôi đền hay một vị tổ tiên. Huaca được tôn thờ bằng lễ vật và nghi thức ở khắp mọi nơi trong đế chế.. Các huaca là nền tảng của tín ngưỡng dân gian, vốn hòa quyện với quốc giáo thờ Mặt Trời.
Trật tự xã hội và luật lệ
Nền tảng của hệ thống xã hội là ayllu, một kiểu cộng đồng thân tộc. Các thành viên của một ayllu chung một vùng lãnh thổ và nhận một phần đất nhất định gọi là suyu. Một phần sản lượng của mảnh đất ấy được nộp cho hoàng đế như một khoản thuế phục vụ nhu cầu của nhà nước và tôn giáo, phần còn lại thuộc về cộng đồng, cộng đồng chia cho các thành viên. Như vậy, đây là một kiểu kinh tế tương trợ có đánh thuế. Ayllu có người đại diện, một thủ lĩnh gọi là curaca, người tổ chức ayllu và thay mặt nó chịu trách nhiệm trước hoàng đế.
Những công trình cải tạo địa hình tinh vi và phức tạp là bằng chứng cho khả năng biến đổi và chế ngự thiên nhiên của họ (chẳng hạn những ruộng bậc thang nổi tiếng được dùng làm đất canh tác). Trong ayllu, cả chế độ đa thê lẫn hôn nhân cận huyết đều không được phép. Chỉ hoàng tộc mới có đặc quyền ấy, để giữ cho dòng máu được thuần khiết. Ngoài những công việc thường ngày, nhà nước còn đòi hỏi các thành viên ayllu thực hiện mit’aLao động bắt buộc không công cho nhà nước, làm theo lượt. Đường sá, cầu, ruộng bậc thang và đền đài của đế chế đã được xây dựng như vậy. Về sau người Tây Ban Nha biến mit’a thành lao động cưỡng bức trong các mỏ bạc., tức nghĩa vụ lao động không công vì lợi ích của nhà nước. Nghĩa vụ này áp dụng cho nam giới từ 25 đến 50 tuổi và bao gồm việc xây dựng và duy tu đường sá, đền đài, cung điện, v.v.
Học vấn được tiếp thu tại những ngôi nhà tri thức (Yachaywasi), chỉ dành cho nam giới xuất thân quý tộc. Việc học kéo dài bốn năm. Họ học ngôn ngữ, tôn giáo, cách đọc quipu
Quipu Một hệ thống nút thắt trên dây cho phép truyền đạt thông tin. Bằng các nút, họ tính toán theo hàng đơn vị, hàng chục và hàng trăm, còn bằng màu sắc, họ chỉ ra các loại tài nguyên và con người. Hệ thống này được Leslie Leland Locke giải mã năm 1912., lịch sử đế chế, nghệ thuật cai trị và binh pháp. Nếu học trò không vâng lời, thầy giáo (amauta) có thể đánh vào lòng bàn chân chúng, còn nếu thầy ngược đãi học trò, tay phải của thầy sẽ bị chặt.
Luật pháp của người Inca rất nghiêm khắc và được tuân thủ. Không có đặc quyền và không ai đứng trên luật pháp, kể cả giới quý tộc. Trộm cắp, bất tuân, giết người, ngoại tình, phá thai, mại dâm, v.v. đều bị cấm trong đế chế và bị trừng phạt nghiêm khắc. Những kẻ phạm tội nặng bị đưa vào nhà ngục Sankay Huasi, một công trình xây bằng đá nhọn, sắc như dao, đầy những con vật khát máu và có nọc độc. Nếu kẻ phạm tội may mắn sống sót sau những đòn tấn công của thú dữ, nhà vua sẽ trả tự do cho hắn và khôi phục mọi đặc quyền, nếu hắn là quý tộc. Xem câu chuyện này qua video ngắn
Sự sụp đổ của đế chế (sự kiện ở Cajamarca)
Kết thúc cuộc nội chiến bùng nổ giữa hai vị vua, Huáscar và Atahualpa
Huáscar và Atahualpa Hai anh em và là đối thủ trong cuộc nội chiến đã làm suy yếu đế chế ngay trước khi người Tây Ban Nha đến., Atahualpa lên nắm quyền với chiến thắng năm 1532. Cũng trong năm đó, người Tây Ban Nha tiến vào lãnh thổ Inca và là những người châu Âu đầu tiên đặt chân lên dãy Andes. Dân chúng nhìn thấy những người đàn ông có râu cưỡi trên những con vật to lớn, lạ lùng, đã tin rằng thần Viracocha đã đến. Tin tức lan nhanh khắp đế chế, và Atahualpa gửi quà cho người Tây Ban Nha cùng lời mời đến Cajamarca, nơi ông đang đóng quân với 80.000 chiến binh.
Francisco Pizarro
Francisco Pizarro (1478–1541). Sinh ra ở thị trấn nhỏ Trujillo của Tây Ban Nha. Thời trẻ ông làm nghề chăn lợn, về sau trở thành kẻ chinh phục. Ông rời Tây Ban Nha và sống một thời gian ở vùng nay là Panama, từ đó lên đường tìm kiếm El Dorado., người chỉ huy đoàn thám hiểm, đã rời Trung Mỹ với 168 người được vũ trang tốt, chấp nhận lời mời của Atahualpa. Ngày 15 tháng 11 năm 1532, ông đến Cajamarca, nơi ông cùng những kẻ chinh phục đóng quân ngay giữa trung tâm thị trấn và chuẩn bị cho cuộc gặp hoàng đế vào ngày hôm sau. Đêm ấy không một kẻ chinh phục nào ngủ được, và một số người còn sợ đến mức không kìm được mà tè ra quần.
Khi đêm dài đau đớn ấy qua đi với người Tây Ban Nha, mọi thứ đã sẵn sàng cho cái bẫy để bắt hoàng đế. Atahualpa lên đường gặp Pizarro cùng đoàn tùy tùng 5.000–6.000 người không mang vũ khí. Khi ông đến quảng trường, không có ai ở đó. Có lẽ ông nghĩ rằng những con người kỳ lạ kia đã sợ hãi mà bỏ chạy, và rồi vào một lúc, Valverde (Vicente de Valverde) bước ra. Ông ta là một linh mục Tây Ban Nha, nói với hoàng đế bằng một thứ tiếng không ai hiểu, bảo rằng ông và thần dân phải cải sang Kitô giáo, rồi đưa cho ông một cuốn Kinh Thánh, mà Atahualpa ngạc nhiên lật xem trong tay rồi ném xuống đất.
Đó là cái cớ, hay đúng hơn là hiệu lệnh, để cuộc tấn công bắt đầu. Với hỏa lực của những thứ vũ khí mà người Inca chưa từng thấy, người Tây Ban Nha gieo rắc nỗi sợ hãi và hoảng loạn giữa những con người không vũ khí. Giữa cảnh hỗn loạn ấy, họ trở thành mục tiêu dễ dàng cho kỵ binh, bị chém ngã một cách dễ dàng. Vài nghìn người bị giết, và chính Pizarro bắt sống Atahualpa.
Tư dinh của hoàng đế ở Cajamarca bị biến thành nhà ngục giam giữ Atahualpa, người bị giữ làm con tin và vật bảo đảm rằng người Inca sẽ không tấn công. Ông được hứa sẽ không bị giết nếu giao nộp vàng. Atahualpa giơ cao tay và nói rằng ông sẽ lấp đầy căn phòng bằng vàng đến tận chỗ ấy. Vàng từ khắp đế chế bị nấu chảy để trả tiền chuộc; khoảng 20 tấn vàng bạc đã bị nấu chảy. Giá trị nghệ thuật của những đồ vật bằng vàng, giờ bị biến thành thỏi, đã vĩnh viễn mất đi. Có được vàng rồi, Pizarro không giữ lời hứa và cho xử tử Atahualpa ngày 29 tháng 8 năm 1533. Đế chế Inca tan rã và người Tây Ban Nha trở thành chủ nhân mới của dãy Andes.
Dù thoạt nhìn có vẻ như đế chế Inca sụp đổ nhanh như vậy vì đã bị bệnh tật và nội chiến tàn phá, và vì những kẻ chinh phục có súng và ngựa, tất cả những điều đó vẫn không đủ để hủy diệt đế chế Inca chỉ trong một ngày. Vũ khí lợi hại nhất của người Tây Ban Nha là mưu lược và xảo quyệt, hay chính xác hơn là việc bắt giữ hoàng đế. Pizarro biết rất rõ mưu lược ấy, vì đã học được từ người đi trước, Hernán Cortés, kẻ đã chinh phục đế chế Aztec theo cách tương tự. Đế chế Inca đã bị hủy diệt bởi một cuốn sách duy nhất, mang tên “Cẩm nang cho những kẻ chinh phục tương lai – Hernán Cortés”.
Machu Picchu
Sau khi đế chế sụp đổ, vị hoàng đế Inca cuối cùng rút về một thành phố trên núi gọi là Vilcabamba. Thành phố ấy là tàn dư cuối cùng của đế chế vĩ đại và tồn tại khoảng 35 năm, cho đến khi người Tây Ban Nha phá hủy nó năm 1572. Vì không có nguồn tư liệu thành văn nào về vị trí của nó, truyền thuyết về Vilcabamba ra đời, và nhiều nhà thám hiểm đã cố tìm ra nó. Một trong số đó là Hiram BinghamNhà thám hiểm người Mỹ và giáo sư Đại học Yale (1875–1956). Những phát hiện của ông, được công bố trên tạp chí National Geographic, đã làm Machu Picchu nổi tiếng khắp thế giới., người trong khi tìm Vilcabamba đã tìm thấy Machu Picchu ngày 24 tháng 7 năm 1911. Bằng chứng đầu tiên cho thấy đó không phải Vilcabamba là Machu Picchu là một thành phố còn nguyên vẹn; vì người Tây Ban Nha đã báng bổ mọi thánh địa Inca mà họ tìm thấy.
Người ta tin rằng Pachacuti Inca Yupanqui đã xây dựng Machu Picchu và thành phố từng là nơi ở của hoàng gia. Bản thân thành phố có tư dinh hoàng gia, bàn thờ, đền đài, nhà ở, đài phun nước (có 16 cái) và các kênh thoát nước cũng như cấp nước. Machu Picchu đã không thể tồn tại nếu những thợ xây và kỹ sư xuất sắc của người Inca không xây một số lượng khổng lồ ruộng bậc thang để nâng đỡ quần thể tráng lệ ấy.
Các ruộng bậc thang được dùng như những trang trại nhỏ, nhưng vai trò chính của chúng là giữ cho ngọn núi đứng vững và ngăn xói mòn. Chúng hoạt động như một kiểu hệ thống thoát nước và lọc nước, vì những trận mưa lớn, thay vì gây sạt lở, đã từ từ thấm xuống lòng đất. Bên trong các bậc thang có nhiều lớp: trên cùng là đất, dưới là một lớp cát, rồi một lớp sỏi và những tảng đá lớn. Dù địa điểm này đòi hỏi khắt khe và khó tiếp cận để xây dựng, cần nhớ đến hai điều then chốt: gần đó có một nguồn nước uống, cũng như trữ lượng đá granit lớn, nhờ vậy Machu Picchu có mỏ đá của riêng mình.
