Văn hóa Moche (hay Mochica) phát triển ở miền bắc Peru, trong các thung lũng ven biển của sông Moche, nơi đã cho nó cái tên, và sông Chicama, khoảng giữa năm 200 và 700 SCN. Đây là một vùng có khí hậu khắc nghiệt, khô hạn – một cảnh quan sa mạc phủ cát xám do gió mang xuống từ sườn dãy Andes, nghèo nàn về động vật hoang dã, vậy mà cư dân nơi đây vẫn chế ngự được và biến nó thành đất màu mỡ.
Xã hội phân tầng rõ rệt: đứng đầu là nhà vua và tầng lớp tăng lữ, dưới cùng là nông dân và thường dân. Việc thuộc về một tầng lớp nhất định được thể hiện, trong số những thứ khác, qua cách vẽ mặt và đồ trang sức đeo ở mũi. Từ những hình ảnh trong nghệ thuật và hài cốt trong mộ, ta biết rằng họ thấp, vạm vỡ và vai rộng, mặt tròn, gò má cao, mũi khoằm và mắt hình hạnh nhân.
Họ là những thợ kim hoàn tài ba và am hiểu nghề luyện kim – họ làm ra các hợp kim vàng, và còn biết mạ vàng cho bạc và đồng bằng một kỹ thuật trong đó đồ vật được nhúng vào dung dịch muối vàng rồi nung nóng cho đến khi một lớp vàng mỏng gắn chặt vào bề mặt. Họ dùng lông vũ làm đồ trang sức và áo choàng, và tô điểm bàn tay bằng nhẫn cùng những lá vàng mỏng dán trên móng.
Đồ gốm
Người Moche đạt đến trình độ đặc biệt cao trong nghề làm gốm. Những chiếc huaco (từ tiếng Quechua chỉ bình gốm) của họ được làm bằng đất sét hai màu, đỏ nhạt và trắng kem, và mô tả một cách hiện thực những khía cạnh đa dạng nhất của đời sống thường ngày và tôn giáo. Một thành tựu đặc biệt của nghệ thuật này là cái gọi là bình chân dung, trong đó cổ bình được nặn thành một gương mặt người mang nét riêng rất rõ.
Một phần đồ gốm còn mang những họa tiết tình dục táo bạo, bao quát cả một loạt chủ đề về tình dục; chẳng hạn, các nhà khảo cổ ghi nhận rằng hình ảnh quan hệ qua hậu môn nhiều hơn hình ảnh quan hệ qua âm đạo, điều đôi khi được giải thích là một hình thức tránh thai có thể có, trong khi đồng thời các nguồn sử liệu lại nói về những hình phạt nặng nề đối với quan hệ ngoài hôn nhân – điều cho thấy sự tự do mà ta thấy trên đồ gốm có lẽ là đặc quyền của một tầng lớp thượng lưu nhỏ hơn là phản ánh đời sống hằng ngày của người bình thường.
Giải trí và nghi lễ đan xen chặt chẽ: các bữa tiệc có uống rất nhiều chicha, một thức uống có cồn làm từ ngô lên men, còn ca múa nhạc là một phần của các lễ hội tôn giáo. Khi nhảy múa, người ta mặc trang phục đặc biệt và đeo mặt nạ, và các nhạc cụ gồm sáo bằng trúc và đất nung, kèn làm từ vỏ ốc biển lớn (pututo), nhiều loại lục lạc và trống bịt da lạc đà không bướu.
Lương thực, xây dựng và tôn giáo
Nông nghiệp là xương sống của nền kinh tế. Người Moche phát triển một hệ thống thủy lợi phức tạp có thể sánh với những giải pháp tốt nhất của Cựu Thế giới – một mạng lưới kênh mương và cầu dẫn nước chia nhánh cung cấp nước cho cả những thung lũng (kênh La Cumbre, dài khoảng 113 km, dẫn nước từ sông Chicama), và trên những sườn dốc người ta xây ruộng bậc thang để tăng diện tích canh tác. Họ trồng ngô, đậu, lạc, khoai tây, dưa chuột, coca và bông, và đất đai được chia theo những quy tắc cố định – mỗi người đàn ông nhận một mảnh đất cơ bản (tupu), cộng thêm một phần cho mỗi đứa con chào đời, trong khi giới quý tộc có những điền sản lớn hơn nhiều.
Ngoài trồng trọt, săn bắn và đánh cá giữ vai trò quan trọng trong khẩu phần của họ – họ săn hươu, chim và sư tử biển, và nuôi khỉ cùng vẹt làm thú cưng. Lạc đà không bướu được thuần hóa cung cấp lông và thịt, được dùng làm vật thồ, và nội tạng của chúng còn được dùng để bói toán. Cư dân ven biển đóng những chiếc thuyền giống như những chiếc mà ngày nay vẫn còn thấy trên hồ Titicaca.
Vật liệu xây dựng phổ biến nhất là gạch không nung, đá được dùng ít hơn, và mái được lợp bằng rơm hoặc sậy. Theo mô tả của một nhà biên niên sử Tây Ban Nha thế kỷ XVI, mỗi thủ lĩnh địa phương trong thung lũng đều có một ngôi nhà lớn bằng gạch, với cột, sân hiên và một quảng trường rộng gần đó. Tường ngoài được trát vữa và vẽ bích họa, và trên cánh đồng người ta xây pháo đài để phòng thủ trước kẻ tấn công, cùng một mạng lưới đường sá có tường gạch bao quanh, có chỗ cao tới một mét rưỡi.
Trung tâm tôn giáo của họ là tín ngưỡng thờ Mặt Trăng, mà họ gọi là Si; ngôi đền lớn hơn được xây để tôn vinh Mặt Trăng, còn ngôi đền nhỏ hơn dành cho Mặt Trời. Các hiện tượng tự nhiên được giải thích là việc làm của các vị thần, và cây xương rồng San Pedro giàu mescaline được dùng trong các nghi lễ – theo truyền thống, những cô gái được chọn đã nhảy xuống từ vách đá dưới tác động của nó để xoa dịu các sức mạnh của thiên nhiên. Tục hiến tế người có tồn tại, dù không ở quy mô như ở người Maya hay Aztec ở Trung Bộ châu Mỹ. Vị thần tối cao trong điện thần mang tên Ai ApaecAi Apaec, “đấng tạo tác”, một vị thần thường được thể hiện với răng nanh của loài mèo, vị thần chủ trong điện thần Moche.. Như nhiều dân tộc Andes khác, họ tin vào thế giới bên kia và tin rằng người quá cố, trên đường sang thế giới ấy, phải được chôn cất chu đáo cùng mọi thứ thuộc về mình lúc sinh thời.
Sipán
Một trong những phát hiện khảo cổ quan trọng nhất của thế kỷ XX, không chỉ ở châu Mỹ mà trên toàn thế giới, đã diễn ra tại ngôi làng nhỏ SipánMột khu định cư ở miền bắc Peru, trong thung lũng Lambayeque, nổi tiếng với một loạt lăng mộ hoàng gia còn nguyên vẹn của văn hóa Moche được phát hiện vào cuối những năm 1980. ở miền bắc Peru. Vào tháng 2 năm 1987, một nhóm kẻ trộm mộ địa phương (huaqueros) bắt đầu đào bới trong một gò đất linh thiêng và bắt gặp một ngôi mộ giàu có. Một vụ tranh cãi chia chác chiến lợi phẩm đã khiến một kẻ trong số họ báo cảnh sát, và cảnh sát đã mời nhà khảo cổ học Walter AlvaNhà khảo cổ học người Peru, người chỉ đạo các cuộc khai quật ở Sipán từ năm 1987 và giới thiệu với thế giới phát hiện này như một trong những phát hiện quan trọng nhất trong lịch sử khảo cổ học Andes. tiếp quản cuộc điều tra.
Cuộc khai quật không tránh khỏi xung đột – những kẻ cướp bóc tiếp tục tấn công di chỉ, và trong một vụ như vậy cảnh sát đã bắn chết một kẻ trong số chúng. Dù vậy, nhóm khảo cổ đã khai quật được cả một loạt lăng mộ. Trong ngôi mộ ở giữa có chín thi thể: của chính vị vua Sipán, hai thị nữ, ba chiến binh và ba người khác, tất cả đều được đặt vào mộ khi đã chết, còn câu hỏi liệu họ có tự nguyện lên đường sang thế giới bên kia hay không thì vẫn bỏ ngỏ.
Hài cốt của nhà vua trong cỗ quan chính được phủ đầy giáp ngực, vòng cổ và những đồ vật khác bằng vàng, cùng vỏ của loài thân mềm biển Spondylus, mà người Moche coi là thức ăn của các vị thần. Trong những hốc tường kế bên, người ta tìm thấy 221 bình gốm với những cảnh sinh hoạt thường ngày. Như nhiều nền văn hóa Andes khác, người Moche cuối cùng cũng suy vong vì một loạt thảm họa thiên nhiên – các chu kỳ El Niño, hạn hán và lũ lụt – dẫn đến nạn đói và xung đột tranh giành những nguồn tài nguyên ngày càng khan hiếm. Walter Alva về sau mô tả phát hiện ở Sipán như một trải nghiệm vô cùng riêng tư và xúc động, một cơ hội để giới thiệu với thế giới vẻ huy hoàng của một nền văn hóa gần như đã bị lãng quên.
