Meksika Körfezi’nin nemli ovalarında, bugünkü Meksika eyaletleri Veracruz ve Tabasco’nun topraklarında, aşağı yukarı MÖ 1200 ile 400 arasında bugün Olmek dediğimiz uygarlık gelişti. Bu adı onlara çok sonra Aztek geleneği verdi (Olmek aşağı yukarı “kauçuk halkı” demektir), çünkü kendilerine hangi adı verdikleri bilinmiyor: yazıları, eğer gerçekten varsa, bugüne dek çözülemedi. Yine de arkeologlar onlara sık sık Mezoamerika’nın “ana kültürü” der, çünkü sanatlarında ve inançlarında Mayalardan Azteklere kadar sonraki pek çok uygarlığın kökleri fark edilir.
İlk büyük merkez, aşağı yukarı MÖ 1200 ile 900 arasında gelişen San Lorenzo idi; onun gerilemesinden sonra ana merkez rolü yaklaşık MÖ 400’e kadar La Venta’ya geçti. Her iki yer de dev taş başlarıyla ünlüdür: şimdiye dek bu anıtlardan yaklaşık on yedi tanesi bulundu; yükseklikleri bir buçuk metreden üç metrenin üzerine kadar değişir ve ağırlıkları onlarca tonu bulur. Sierra de los Tuxtlas’tan çıkarılan bazalttan oyulurlardı; oradan, büyük olasılıkla nehirlerde sallarla, dikilecekleri yere kadar yüz kilometre kadar taşınırlardı. Olmekler ne tekerleği ne de koşum hayvanlarını bildikleri halde bu, devasa bir örgütlü işgücü gerektiren bir girişimdi. Her başın tanınabilir ve kişisel yüz hatları vardır; bu yüzden belirli hükümdarları tasvir ettikleri, başlarında çoğu zaman top oyunu miğferine benzer bir şey taşıdıkları düşünülür.
Jaguar tanrılar ve kutsal taş
Olmek sanatında merkezî yeri jaguar-insanOlmek sanatında yarı insan yarı jaguar melez bir figür; hükümdarın şamanik dönüşümüyle ve yağmur ve toprağın bereketi tanrısıyla ilişkilidir. figürü tutar: ağız kenarları aşağı kıvrık, kimi zaman başı yarık, çocuk yüzlü melez bir varlık. Bu motif, Olmeklerin uzak yataklardan getirip kutsal saydığı yeşim ve başka yeşil taşlardan küçük heykelciklerde ve maskelerde tekrarlanır; La Venta’da bu taşlardan özenle döşenmiş, sonra da bilerek sunu olarak gömülmüş bütün mozaik zeminler bulundu.
Mezoamerika top oyununun bilinen en eski uygulaması da Olmeklere atfedilir: arkeolojik buluntular, kauçuk ağacının özsuyunu bir tür sarmaşığın suyuyla karıştırarak farklı esneklikte kauçuk ürettiklerini gösterir; bu, Avrupa’da benzer bir işlemin vulkanizasyon adıyla “yeniden keşfedilmesinden” binlerce yıl önceydi. San Lorenzo yakınlarında, üzerinde bir dizi oyma işaret bulunan ve yaklaşık MÖ 900’e tarihlenen Cascajal bloğu2006’da San Lorenzo yakınlarında bulunan, yaklaşık MÖ 900’den kalma 62 oyma işaret taşıyan taş levha: Mezoamerika’da bilinen en eski yazı örneği, henüz çözülemedi. da bulundu: henüz çözülememiş olsa da Mezoamerika’da bilinen en eski yazı örneği. Tam da bu tür izler yüzünden (sonra Mayalarda ve başka halklarda görülen top oyunu, takvim, jaguar kültü ve yazının başlangıcı) Olmekler bütün Mezoamerika uygarlığının kültürel kökü sayılır; yine de arkeologlar bu etkinin ne ölçüde doğrudan olduğunu, ne ölçüde akraba kültürlerin paralel gelişimi olduğunu hâlâ tartışıyor.
