Duž vlažnih nizija Meksičkog zaliva, na teritoriji današnjih meksičkih država Verakrus i Tabasko, između otprilike 1200. i 400. godine pre nove ere razvila se civilizacija koju danas nazivamo Olmecima. Ime im je mnogo kasnije dala astečka tradicija – reč Olmeka znači otprilike „narod kaučuka“ – jer stvarno ime kojim su sebe nazivali nije poznato, pošto njihovo pismo, ako ga je i bilo, do danas nije dešifrovano. Uprkos tome, arheolozi ih često nazivaju „majkom kultura“ Mezoamerike, jer se u njihovoj umetnosti i verovanjima prepoznaju koreni mnogo kasnijih civilizacija, od Maja do Asteka.
Najraniji veliki centar bio je San Lorenzo, koji je cvetao između otprilike 1200. i 900. godine pre nove ere, a nakon njegovog pada ulogu vodećeg središta preuzela je La Venta, sve do oko 400. godine pre nove ere. Oba nalazišta poznata su po kolosalnim kamenim glavama – do danas je pronađeno sedamnaestak takvih spomenika, visokih od jednog i po do preko tri metra i teških i po nekoliko desetina tona. Isklesane su od bazalta vađenog u planinama Sijera de los Tuštla, odakle su, verovatno splavovima niz reke, prevožene i do stotinak kilometara do mesta gde su podizane – poduhvat koji je zahtevao ogromnu organizovanu radnu snagu, iako Olmeci nisu poznavali točak ni tegleću stoku. Svaka glava ima prepoznatljive, individualne crte lica, pa se pretpostavlja da prikazuju konkretne vladare, često sa nečim nalik šlemu za loptačku igru na glavi.
Bogovi-jaguari i sveti kamen
U olmečkoj umetnosti središnje mesto zauzima lik čoveka-jaguaraHibridni lik iz olmečke umetnosti, napola čovek napola jaguar, povezivan sa šamanskim pretvaranjem vladara i božanstvom kiše i plodnosti zemlje. – hibridnog bića detinjeg lica, sa spuštenim uglovima usana i ponekad rascepljenom glavom. Ovaj motiv ponavlja se na sitnim figuricama i maskama od žada i drugog zelenog kamena, koji su Olmeci uvozili iz udaljenih nalazišta i smatrali svetim; u La Venti su otkrivene čitave mozaičke podne kompozicije od takvog kamenja, pažljivo sklopljene i potom namerno zatrpane kao žrtveni prilog.
Olmecima se pripisuje i najstarije poznato igranje mezoameričke loptaste igre – arheološki nalazi pokazuju da su od soka gumenog drveta, mešanog sa sokom jedne vrste slakovca, spravljali gumu različite elastičnosti, hiljadama godina pre nego što je sličan postupak u Evropi „ponovo otkriven“ kao vulkanizacija. Blizu San Lorenza pronađen je i takozvani Kaskahalski blokKamena ploča pronađena 2006. godine kod San Lorenza, ispisana sa 62 urezana znaka stara oko 900 godina pre nove ere – najstariji poznati primer pisma u Mezoamerici, još uvek nedešifrovan., ploča sa nizom urezanih znakova starih oko 900 godina pre nove ere, najstariji poznati primer pisma u Mezoamerici, mada još uvek nedešifrovan. Upravo zbog ovakvih tragova – loptaste igre, kalendara, kulta jaguara i začetaka pisma, koji se svi kasnije javljaju kod Maja i drugih naroda – Olmeci se smatraju kulturnim korenom čitave mezoameričke civilizacije, mada arheolozi i danas raspravljaju o tome koliko je taj uticaj bio direktan, a koliko je reč o paralelnom razvoju srodnih kultura.
