Kultura Moče (ili Močika) razvila se na severu Perua, u priobalnim dolinama istoimene reke Moče i reke Čikame, u periodu između otprilike 200. i 700. godine nove ere. Ovaj kraj odlikuje surova, sušna klima – pustinjski predeo prekriven sivkastim peskom koji vetrovi nanose sa obronaka Anda, siromašan divljim životinjskim svetom, ali koji su njegovi stanovnici uspeli da pripitome i učine plodnim.
Društvo je bilo jasno raslojeno: na vrhu su stajali vladar i sveštenstvo, a na dnu zemljoradnici i običan narod. Pripadnost određenom sloju ogledala se, između ostalog, u bojenju lica i nakitu za nos. Na osnovu prikaza u umetnosti i ostataka iz grobnica zna se da su bili niskog rasta, mišićavi i široki u ramenima, okruglastog lica, izraženih jagodica, orlovskog nosa i bademastih očiju.
Bili su vrsni zlatari i dobro su poznavali metalurške veštine – pravili su legure zlata, a znali su i da pozlate srebro i bakar tehnikom u kojoj bi predmet potapali u rastvor sa zlatnim solima, a zatim ga zagrevali dok se tanak sloj zlata ne bi vezao za površinu. Perje su prerađivali u ukrase i ogrtače, a ruke ukrašavali prstenjem i tankim zlatnim listićima na noktima.
Keramika
Moče su dostigli izuzetno visok nivo u izradi keramike. Njihovi huakosi (reč iz jezika kečua za grnčarske sudove) izrađivani su od dvobojne gline, crvenkaste i kremasto bele, i na realističan način prikazuju najrazličitije aspekte svakodnevnog i verskog života. Poseban domet ove umetnosti predstavljaju takozvani portretni sudovi, kod kojih je grlo posude oblikovano u vidu izuzetno individualizovanog ljudskog lica.
Deo grnčarije nosi i eksplicitne erotske motive, koji obrađuju čitav niz seksualnih tema; arheolozi primećuju da su, na primer, prikazi analnog odnosa brojniji od vaginalnog, što se ponekad tumači i kao mogući oblik kontrole rađanja, dok istovremeno izvori govore i o strogim kaznama za vanbračne veze – što ukazuje na to da je sloboda koju vidimo na keramici verovatno bila privilegija uskog kruga elite, a ne odraz svakodnevice običnog čoveka.
Zabava i obredi bili su tesno isprepleteni: gozbe su uključivale i obilno ispijanje čiče, alkoholnog pića dobijenog fermentacijom kukuruza, dok su igra i muzika bile deo religijskih svečanosti. Za ples se oblačila posebna odeća i nosile maske, a od instrumenata su korišćene trščane i keramičke flaute, rog napravljen od velike morske školjke (pototo), razne zvečke i bubnjevi presvučeni kožom lame.
Ishrana, graditeljstvo i religija
Zemljoradnja je bila okosnica privrede. Moče su razvile sistem navodnjavanja koji se po složenosti može meriti sa najboljim rešenjima Starog sveta – razgranata mreža kanala i akvadukata snabdevala je vodom čitave doline (kanal Kumbre, dug oko 113 km, dovodio je vodu iz reke Čikame), a na strmim obroncima podizane su terase koje su uvećavale obradivu površinu. Gajili su kukuruz, pasulj, kikiriki, krompir, krastavac, koku i pamuk, a zemljište je deljeno prema utvrđenim pravilima – svaki muškarac dobijao je osnovnu parcelu (tupu), uz dodatak za svako rođeno dete, dok su plemići raspolagali znatno većim posedima.
Pored zemljoradnje, važnu ulogu u ishrani imali su lov i ribolov – lovili su jelene, ptice i morske lavove, dok su majmune i papagaje držali kao kućne ljubimce. Pripitomljene lame davale su vunu, meso i služile kao tovarne životinje, a njihove iznutrice korišćene su i u proricanju. Priobalno stanovništvo gradilo je čamce slične onima koji se i danas mogu videti na jezeru Titikaka.
Kao građevinski materijal najčešće je korišćena nepečena opeka, uz manju upotrebu kamena, a krovovi su pokrivani slamom ili trskom. Prema opisu jednog španskog hroničara iz XVI veka, svaki lokalni vladar u dolini imao je veliku kuću od opeke, sa stubovima, terasama i prostranim trgom u blizini. Spoljni zidovi bili su premazivani i oslikavani muralima, a na poljima su podizana i utvrđenja radi odbrane od napadača, kao i mreža puteva ograđenih zidovima od opeke, ponegde visokim i do metar i po.
U središtu religije nalazio se kult meseca, koji su nazivali Si; u njegovu čast podignut je veći hram, dok je manji bio posvećen Suncu. Prirodne pojave tumačene su kao delovanje božanstava, a u obredima je korišćen i kaktus San Pedro, bogat meskalinom – prema predanju, odabrane devojke su pod njegovim dejstvom skakale sa stenovitih litica kako bi umilostivile sile prirode. Ljudske žrtve su postojale, mada ne u meri kao kod Maja ili Asteka u Mezoamerici. Vrhovno božanstvo panteona zvalo se AjapaekAjapaek (Ai Apaec), „onaj koji stvara“, božanstvo često prikazivano sa mačjim očnjacima, glavni bog panteona kulture Moče.. Kao i mnogi drugi andski narodi, verovali su u zagrobni život i u to da pokojnik na putu u drugi svet mora biti propisno sahranjen, sa svim predmetima koji su mu pripadali za života.
Sipan
Jedno od najznačajnijih arheoloških otkrića XX veka, ne samo u obe Amerike već i u svetu, dogodilo se u malom mestu SipanNaselje na severu Perua, u dolini Lambajeke, poznato po nizu netaknutih kraljevskih grobnica kulture Moče otkrivenih krajem osamdesetih godina XX veka., na severu Perua. U februaru 1987. godine grupa lokalnih pljačkaša grobova (uakerosa) počela je da kopa u jednoj svetoj humci i naišla je na bogatu grobnicu. Svađa oko plena navela je jednog od njih da slučaj prijavi policiji, koja je pozvala arheologa Voltera AlvuPeruanski arheolog koji je od 1987. godine vodio iskopavanja u Sipanu i otkriće predstavio svetu kao jedno od najvažnijih u istoriji andske arheologije. da preuzme istraživanje.
Iskopavanja nisu prošla bez sukoba – nalazište su i dalje napadali pljačkaši, a u jednom takvom incidentu policija je ubila jednog od njih. Ipak, tim je otkrio čitav niz grobnica. U centralnoj je pronađeno devet tela: samog vladara Sipana, dve njegove pratilje, tri ratnika i još tri osobe, sve položene u grob već mrtve, dok ostaje otvoreno pitanje da li su na onaj svet krenule dobrovoljno.
Ostaci vladara u glavnom sarkofagu bili su prekriveni naprsnicima, ogrlicama i drugim predmetima od zlata, kao i ljušturama morskog puža roda Spondylus, koje su Moče smatrale hranom bogova. U pratećim nišama pronađeno je 221 keramička posuda sa prizorima iz svakodnevnog života. Poput mnogih andskih kultura, i Moče su na kraju stradale usled niza prirodnih nepogoda – ciklusa El Ninjo, suša i poplava – koje su dovele do gladi i sukoba oko sve oskudnijih resursa. Volter Alva je otkriće u Sipanu kasnije opisao kao duboko lično i emotivno iskustvo, priliku da svetu predstavi sjaj jedne gotovo zaboravljene kulture.
