Za razliku od Asteka ili Inka, Maje nikada nisu činile jedinstveno carstvo sa jednim vladarom i jednom prestonicom. Reč je o civilizaciji desetina gradova-država, nastanjenoj na prostoru današnjeg jugoistočnog Meksika, Gvatemale, Belizea i zapadnih delova Hondurasa i Salvadora, čiji je razvoj trajao neprekidno više od tri hiljade godina – od prvih zemljoradničkih naselja oko 2000. godine pre nove ere, preko blistavog Klasičnog perioda (250–900. n.e.), sve do danas, jer potomci Maja i dalje žive na tom istom prostoru i govore jezicima svojih predaka.
Gradovi-države u prašumi
Politička karta majanskog sveta ličila je na mozaik desetina nezavisnih kraljevstava, od kojih je svakim vladao k’uhul ajaw„Sveti gospodar“ – titula vladara majanskog grada-države, smatranog posrednikom između svog naroda, bogova i obožavanih predaka.. Gradovi su se povremeno udruživali brakovima ili savezima, ali su se češće borili međusobno, za trgovačke puteve, poljoprivredno zemljište i, pre svega, zarobljenike potrebne za obredno krvoproliće. Najveće rivalstvo Klasičnog perioda vodile su dinastije Tikala i Kalakmula, dva ogromna grada u nizijskim prašumama današnje Gvatemale i Meksika, čiji je sukob trajao generacijama i uvlačio čitavu mrežu manjih gradova-saveznika na obe strane. Godine 562. Kalakmul je, u savezu sa gradom Karakolom, naneo Tikalu težak poraz – napad je, kako pokazuju natpisi, bio vremenski usklađen sa položajem planete Venere, pa ga arheolozi danas nazivaju „zvezdanim ratom“ – i gurnuo ga u više od jednog veka političkog zamračenja, tokom kog grad nije podizao nove spomenike.
U vreme najvećeg procvata Tikal je verovatno brojao desetine hiljada stanovnika, sa monumentalnim hramovima-piramidama poput Hrama I, podignutog oko 732. godine kao grobnica vladara Jasava Čana Kavila I. Slične razmere dostizali su i Kalakmul, Palenke, Kopan i mnogi drugi gradovi, ali nijedan od njih nikada nije uspeo trajno da pokori ostale i uspostavi jedinstvenu majansku državu – upravo ta politička rascepkanost će, vekovima kasnije, znatno otežati i usporiti evropsko osvajanje.
Pismo koje je gorelo
Maje su razvile najsloženiji sistem pisma u pretkolumbovskoj Americi – kombinaciju znakova za cele reči i znakova za slogove, ukupno nekoliko stotina simbola, kojima su beležili istorijske događaje, rodoslove vladara, astronomska zapažanja i verske tekstove, uklesane u kamen ili ispisane na dugačkim trakama papira od kore smokve, savijenim u knjige nalik na harmoniku.
Te knjige, majanski kodeksi, gotovo su u potpunosti nestale zahvaljujući fratru Dijegu de LandiDijego de Landa (1524–1579), franjevački fratar i kasnije biskup Jukatana. Godine 1562. spalio je veći deo sačuvanih majanskih kodeksa, ali je u spisu u kom je pokušao da majansko pismo zapiše španskim slovima nesvesno ostavio trag koji je vekovima kasnije pomogao njegovom dešifrovanju., koji je 1562. godine u gradiću Maniju spalio desetine njih, ubeđen da su „delo đavola“. Do danas su sačuvana samo četiri kodeksa, nazvana po gradovima u kojima se čuvaju – Drezdenski, Madridski, Pariski i sporni Grolijev – od kojih je Drezdenski, sa detaljnim astronomskim tablicama, najstariji i najbolje očuvan. Istorijska ironija je u tome što je upravo Landa, u istom delu u kom je opravdavao paljenje kodeksa, zapisao i svoj pokušaj da majansko pismo protumači pomoću španske azbuke; taj, u osnovi pogrešno postavljen „alfabet“, vekovima kasnije postao je jedna od ključnih poluga za dešifrovanje pisma, kada ga je sovjetski lingvista Jurij KnorozovJurij Knorozov (1922–1999), sovjetski lingvista koji je pedesetih godina XX veka, oslanjajući se na Landin zapis, prvi dokazao da je majansko pismo velikim delom fonetsko, slogovno pismo. pedesetih godina XX veka prepoznao kao delimično fonetski zapis. Presudan pomak usledio je 1960, kada je istoričarka umetnosti Tatjana ProskurjakovaTatjana Proskurjakova (1909–1985), istoričarka umetnosti ruskog porekla. Godine 1960. pokazala je da natpisi na spomenicima beleže stvarne istorijske događaje iz života vladara, a ne samo kalendarske i verske podatke. dokazala da natpisi ne beleže samo astronomiju i verske formule, kako se ranije verovalo, već i sasvim konkretne istorijske događaje – rođenja, stupanja na presto, ratove i smrti pojedinih vladara.
Jednako napredan bio je i majanski brojevni sistem, zasnovan na osnovi dvadeset, u kome se koristila tačka za jedinicu, crta za peticu i simbol školjke za nulu – Maje su tako, sasvim nezavisno od civilizacija Starog sveta, među prvima na svetu došle do pojma nule kao brojne vrednosti.
Kalendar upisan u kamenu
Merenje vremena bilo je prava opsesija majanskih učenjaka-sveštenika. Paralelno su koristili obredni kalendar od 260 dana, calkinObredni kalendar od 260 dana (13 brojeva × 20 imena dana), korišćen uporedo sa sunčevom godinom od 365 dana zvanom hab., i sunčevu godinu od 365 dana, zvanu hab, koje su se, isprepletene, ponavljale u ciklusu od 52 godine poznatom kao Kalendarski krug. Za beleženje dužih vremenskih razdoblja i tačno datovanje pojedinačnih događaja služio je takozvani Dugi račun – linearno brojanje dana od mitskog datuma stvaranja sveta, koji odgovara otprilike 11. avgustu 3114. godine pre nove ere. Upravo je završetak jednog od najvećih ciklusa Dugog računa, 21. decembra 2012. godine, u popularnoj kulturi pogrešno protumačen kao najava smaka sveta – za same Maje bi to bilo tek zaokruživanje jednog kalendarskog brojača, nešto poput trenutka kad kilometraža na starom automobilu pređe u novih pet cifara.
Osmatranje neba bilo je podjednako precizno. Drezdenski kodeks sadrži detaljne tablice kretanja planete Venere, čiji je sinodički ciklus od 584 dana proračunat gotovo bez greške, a njeni položaji korišćeni su, kako smo videli, i za planiranje ratnih pohoda. Sama piramida El Kastiljo u Čičen Ici, na severu Jukatana, svojevrstan je kalendar od kamena: na svakoj od četiri strane nalazi se po 91 stepenik, a sa gornjom platformom to čini tačno 365 – broj dana sunčeve godine. Dva puta godišnje, u vreme ravnodnevice, zalazeće sunce baca niz senki duž ivice stepeništa koje se spaja sa kamenom glavom zmije u podnožju, stvarajući utisak zmije koja se spušta niz piramidu.
Bogovi, kraljevi i krvna žrtva
Vladari poput Pakala Velikog, koji je Palenkeom upravljao gotovo sedam decenija do svoje smrti 683. godine, smatrani su svetim posrednicima čija je krv, prema verovanju, hranila bogove i održavala poredak sveta. U obredima krvne žrtve vladari i njihove supruge sebi bi probadali jezik ili druge delove tela trnovitim užetom ili iglama od raže, a dobijenu krv prinosili bi bogovima spaljujući je na papiru. Jedan od najpoznatijih prikaza takvog obreda – gospa Šok iz grada Jaščilana kako sebi probada jezik, dok njen suprug drži baklju nad njom – uklesan je na kamenom nadvratniku koji se danas čuva u Britanskom muzeju.
Verski život prožimala je i obredna loptasta igra pok-ta-pok, koja se igrala teškom gumenom loptom na uskim kamenim terenima sa zidovima ukošenim poput slova V. Igra je imala duboko kosmološko značenje – u svetoj knjizi Popol Vuh„Knjiga saveta“ – sveta knjiga naroda Kiče, sačuvana u zapisu s početka XVIII veka, sa mitom o božanskim blizancima i njihovoj igri protiv gospodara podzemnog sveta. ona je poprište dvoboja božanskih blizanaca sa gospodarima podzemnog sveta Šibalbe – a gubitnici su, prema pojedinim prikazima, ponekad plaćali glavom. Podjednako svetim mestima smatrani su sensotiPrirodni krečnjački ponori ispunjeni podzemnom vodom, česti na Jukatanu. Maje su ih smatrale svetim ulazima u podzemni svet Šibalbu., prirodni ponori ispunjeni podzemnom vodom, kroz koje se, po verovanju, ulazilo u podzemni svet. U Svetom sensotu u Čičen Ici, koji su početkom XX veka istražili ronioci, pronađeni su zlatni i žad predmeti, kao i ljudske kosti, potvrđujući stare zapise o žrtvama bacanim u njegove vode.
Pad gradova i sudar sa Evropom
Tokom VIII i IX veka, iz razloga o kojima se arheolozi i danas spore, veliki gradovi južnih nizija – Tikal, Kalakmul, Palenke, Kopan – jedan za drugim prestaju da podižu spomenike i bivaju napušteni. Danas se smatra da je reč o spletu uzroka koji su delovali istovremeno: dugotrajne suše, potvrđene analizom sedimenata iz jezera i pećinskih naslaga, iscrpljeno zemljište posle vekova intenzivne poljoprivrede, prenaseljenost i sve učestaliji ratovi između gradova, koji su verovatno uzdrmali i samu ideju svetog kraljevstva. Ipak, o potpunom nestanku majanske civilizacije ne može biti reči – na severu Jukatana gradovi poput Čičen Ice, a kasnije i Majapana, cvetali su još vekovima u takozvanom Postklasičnom periodu.
Kada su Španci stigli u Novi svet, upravo ta politička rascepkanost, koja je vekovima ranije oslabila majanske gradove iznutra, otežala im je osvajanje. Za razliku od Asteka i Inka, čija su carstva padala u roku od nekoliko godina jer je bilo dovoljno osvojiti jednu prestonicu, Jukatan takav centar nije imao: porodica Montejo je osvajanje počela 1527. godine, a potpunu kontrolu nad poluostrvom uspostavila tek posle skoro dvadeset godina borbi. Poslednje nezavisno majansko kraljevstvo, Itza sa prestonicom Nojpeten na jezeru Peten Ica u današnjoj Gvatemali, održalo se sve do 1697. godine – gotovo dva veka posle pada Tenočtitlana i Astečkog carstva.
Za razliku od uvreženog mita o „nestaloj civilizaciji“, Maje nikada nisu nestale. Danas u Meksiku, Gvatemali, Belizeu i Hondurasu živi više od šest miliona njihovih potomaka, koji govore tridesetak majanskih jezika, gaje kukuruz na tradicionalan način i, u mnogim zajednicama, i dalje prate stari kalendar – dokaz da se civilizacija koja je podigla Tikal i Čičen Icu nije ugasila, već je, kao i mnogi njeni gradovi nekad, samo promenila oblik.
