Mapuče su starosedelački narod srednjeg i južnog Čilea i susednih oblasti Argentine. Njihovo ime na jeziku mapudungun znači „ljudi zemlje“ (mapu – zemlja, če – ljudi). Ostali su upamćeni kao narod koji se vekovima uspešno odupirao svim osvajačima: zaustavili su napredovanje Inka, više od tri stoleća vodili ratove sa Špancima i sačuvali nezavisnost južno od reke Bio-Bio sve do druge polovine XIX veka, kada su njihove zemlje zauzele vojske Čilea i Argentine.
Ljudi zemlje
Mapuče nikada nisu imali jedinstvenu državu niti jednog vladara. Osnovu društva činila je porodična zajednica, lof, na čijem je čelu bio poglavica, lonko; više zajednica moglo se udružiti u veće saveze, a samo u vreme rata birali su zajedničkog vojskovođu, tokijaRatni vođa koga su zajednice Mapuča birale samo za vreme rata; kada bi rat prošao, prestajala je i njegova vlast. Kao znak dostojanstva nosio je kamenu sekiru, toki.. Upravo ta razuđenost bila je njihova najveća snaga: nije postojala prestonica čijim bi osvajanjem bio pokoren ceo narod, kao što se dogodilo kod Asteka i Inka.
Živeli su od zemljoradnje, stočarstva, lova i sakupljanja, u kućama od drveta i slame zvanim ruka. U verskom životu posebno mesto pripada mačiIscelitelj i duhovni posrednik zajednice, najčešće žena. Mači leči bolesti, tumači snove i predvodi obrede, a znak njene službe je reve – drveni stub sa urezanim stepenicima – i obredni bubanj kultrun., iscelitelju i posredniku između ljudi i sveta duhova, a najvažniji zajednički obred je ngiljatun, molitva za plodnost i dobro zajednice. Tokom XVIII i XIX veka razvili su i prepoznatljivu umetnost obrade srebra, od koga su se izrađivali raskošni nakit i ukrasi za konje.
Inke na reci Maule
Krajem XV veka Inke su proširile svoje carstvo na današnji severni i srednji Čile. Prema Inki Garsilasu de la Vegi, inkanska vojska je na reci Maule naišla na snažan otpor naroda koje su Španci kasnije zvali Promaukaji, i posle višednevne bitke odustala od daljeg osvajanja. Istoričari danas raspravljaju o tome gde se i kada ta bitka tačno odigrala, ali se slažu u jednom: južna granica Carstva Inka ostala je negde između današnjeg Santjaga i reke Maule, a narodi južnije od nje sačuvali su nezavisnost.
Lautaro i početak Arauko rata
Španski konkvistador Pedro de Valdivija osnovao je Santjago 1541. godine, a zatim je krenuo na jug, gde je podigao Konsepsion i niz drugih gradova i utvrđenja na zemlji Mapuča. Odgovor je predvodio Lautaro (na mapudungunu Leftraru), mladić koji je kao dečak bio zarobljen i godinama služio kao Valdivijin konjušar. Za to vreme naučio je da jaše i upoznao španski način ratovanja, a zatim je pobegao svom narodu.
Lautaro je Mapučima pokazao kako da se bore protiv konjice i oklopnika: napadali su u talasima, smenjujući odmorne odrede, i birali teren na kome konji nisu bili od koristi. Na Božić 1553. godine, kod utvrđenja Tukapel, Mapuče su potukli Valdivijin odred; guverner je zarobljen i ubrzo pogubljen. Usledile su nove pobede i pohod ka Santjagu, ali je u aprilu 1557. godine Lautaro poginuo u iznenadnom napadu Španaca kod Matakita. Njegovo ime ostalo je simbol borbe za slobodu – po njemu je, vekovima kasnije, nazvana i Lautarova loža, tajno društvo boraca za nezavisnost južnoameričkih država.
Posle Lautarove smrti otpor je predvodio toki Kaupolikan. Zarobljen je 1558. godine i u Kanjeteu pogubljen nabijanjem na kolac, kako beleže hroničari. Rat koji je tada počeo Španci su nazvali Arauko rat, po oblasti Arauko, a Mapuče – Araukancima.
Galvarino
Nijedna priča iz Arauko rata nije toliko upamćena kao priča o Galvarinu. U novembru 1557. godine, kod Laguniljasa, na južnoj obali reke Bio-Bio nedaleko od njenog ušća, vojska novog guvernera Garsije Urtada de Mendose sukobila se sa mapučkim ratnicima. Među oko 150 zarobljenika bio je i Galvarino, ratnik koji se ranije borio pod Lautarom. Kao kaznu za pobunu, guverner je naredio da se delu zarobljenika odseku desna šaka i nos, a Galvarinu su odsečene obe šake. Zarobljenici su potom pušteni, kako bi svojim izgledom zaplašili ostale Mapuče i preneli poruku da je otpor uzaludan.
Galvarino je učinio upravo suprotno. Vratio se Kaupolikanu i ratnom veću, pokazao osakaćene ruke i pozvao na još veći ustanak. Zbog hrabrosti je, prema predanju, dobio zapovedništvo nad jednim odredom. Popularna predanja kažu i da se borio sa noževima privezanim za zglobove – slika po kojoj je danas najpoznatiji, ali koju savremeni izvori ne potvrđuju pouzdano.
Nešto više od tri nedelje kasnije, 30. novembra 1557, u bici kod Milarapuea Španci su ponovo odneli pobedu, a Galvarino je ponovo zarobljen. Izvori se razlikuju u opisu njegove smrti: hroničar Heronimo de Vivar piše da je bačen psima, dok pesnik i vojnik Alonso de Ersilja, koji je i sam učestvovao u tom pohodu, u spevu La AraukanaEpski spev Alonsa de Ersilje, objavljen u tri dela od 1569. do 1589. godine. Ersilja je kao vojnik učestvovao u ratu protiv Mapuča, a u spevu je s divljenjem opisao njihove vođe; zahvaljujući njemu, Lautaro, Kaupolikan i Galvarino postali su poznati u celoj Evropi. tvrdi da je obešen. Ersilja opisuje i kako je pokušao da mu spase život, ali je Galvarino milost odbio i do kraja ostao prkosan.
Galvarino je postao trajni simbol mapučkog otpora. Po njemu se zove i opština Galvarino u čileanskom regionu Araukanija, a njegova priča i danas se pripoveda kao primer prkosa pred nadmoćnijim neprijateljem. Pogledaj ovu priču kao kratak video
Kuralaba i granica na Bio-Biju
Mapuče su brzo preuzeli konja od svojih neprijatelja i postali izvrsni konjanici, a rat se nastavio i posle smrti velikih vođa. Odlučujući udarac zadat je 23. decembra 1598. godine kod Kuralabe, gde su ratnici pod vođstvom tokija Pelantara iznenadili i uništili odred guvernera Martina Garsije Onjesa de Lojole; i sam guverner je poginuo. Usledio je opšti ustanak, u kome su za nekoliko godina razoreni ili napušteni gotovo svi španski gradovi južno od reke Bio-Bio – događaj koji je u istoriji Čilea zapamćen kao „razaranje sedam gradova“.
Španska kruna je na kraju morala da prihvati stvarnost. Na parlamentu u Kilinu, u januaru 1641. godine, reka Bio-Bio priznata je kao granica, a zemlja južno od nje kao zemlja Mapuča. Ratovi su se, sa prekidima, nastavili i posle toga, ali su odnosi sve češće uređivani pregovorima na velikim parlamentima i trgovinom preko granice. Mapuče su ostali jedan od retkih starosedelačkih naroda Amerike koje Španija nikada nije uspela da pokori.
Okupacija Araukanije i Mapuče danas
Nezavisnost Mapuča okončale su tek mlade države nastale na ruševinama španskog carstva. Čile je između 1861. i 1883. godine vojno zauzeo Araukaniju, a Argentina je u takozvanom Osvajanju pustinje (1878–1885) pokorila Mapuče i druge narode pampe i Patagonije. Mapuče su potom raseljeni u rezervate, na mali deo nekadašnje zemlje, dok je ostatak podeljen doseljenicima i velikim posednicima.
Mapuče su ipak opstali. Na popisu stanovništva u Čileu 2017. godine kao Mapuče izjasnilo se 1.745.147 ljudi, gotovo osam od deset pripadnika starosedelačkih naroda u zemlji, a više od sto hiljada živi i u Argentini. Mnogi i danas govore mapudungun, čuvaju svoje obrede i bore se za povraćaj zemlje, a imena Lautara, Kaupolikana i Galvarina i dalje su simbol otpora koji je trajao više od tri veka.
